- Mahakama ya Rufani ya Tanzania iliyoketi Arusha imetengua hukumu ya kifungo cha miaka 20 jela dhidi ya Paulo John na Athuman Issa Misanya, waliokuwa wakikabiliwa na shtaka la kumiliki nyara za Serikali, zikiwemo kichwa, ngozi, mkia na nyama ya twiga.
- Majaji watatu walibaini kuwa washtakiwa walinyimwa haki ya kuwakilishwa na wakili wao na haki ya kusikilizwa kwa haki baada ya mahakama ya mwanzo kukataa kuahirisha kesi na kuruhusu mashahidi muhimu wa upande wa mashtaka wahojiwe tena.
- Mahakama pia ilibaini tofauti kati ya hati ya mashtaka iliyotaja vipande 40 vya nyama ya twiga na ushahidi wa mahakamani uliotaja vipande 25 pekee, ikisema kusikilizwa upya kwa kesi kungeupa upande wa mashtaka nafasi ya kuziba mapungufu ya ushahidi wake.
- Mahakama ya Rufani ilikubali rufaa, ikatengua mwenendo wa kesi na hukumu za mahakama za chini, ikabatilisha adhabu ya kifungo na kuamuru washtakiwa waachiliwe huru mara moja, isipokuwa kama wanashikiliwa kwa sababu nyingine halali kisheria.
ARUSHA, Tanzania – Mahakama ya Rufani iliyoketi Arusha imetengua hukumu ya hatia na adhabu ya kifungo cha miaka 20 jela dhidi ya Paulo John na Athumanj Misanya waliodaiwa kukutwa na kichwa, ngozi, mkia wa twiga, pamoja na vipande 40 vya nyama ya twiga baada ya kubaini walinyimwa haki ya kuwakilishwa na wakili katika usikilizwaji wa shauri hilo.
Jopo la majaji watatu, Jaji Barke Sahel, Jaji Issa Maige na Jaji Immaculate Banzi baada ya kusikiliza rufani hiyo lilikubali maombi ya washitakiwa na kuamuru waachiliwe huru mara moja.
Awali, katika mahakama ya Wilaya ya Babati, Paulo Himidi John na Athuman Issa Misanya, walishtakiwa kwa kosa la kumiliki nyara za Serikali kinyume cha sheria. Kosa hilo lilikuwa kinyume na kifungu cha 86(1) na (2)(c)(iii) cha Sheria ya Uhifadhi wa Wanyamapori, Sura ya 283, Toleo Lililorekebishwa la mwaka 2022, kikisomwa pamoja na aya ya 14 ya Jedwali la Kwanza na vifungu vya 57(1) na 60(2) vya Sheria ya Udhibiti wa Makosa ya Kiuchumi na Uhalifu wa Kupangwa, Sura ya 200, Toleo Lililorekebishwa la mwaka 2022.
Kwa mujibu wa hati ya mashtaka, ilidaiwa kwamba Februari 2 , 2024, katika eneo la Usimamizi wa Wanyamapori la Burunge, kijiji cha Vilima Vitatu, ndani ya Wilaya ya Babati, mkoa wa Manyara, washtakiwa walikutwa wakimiliki nyara za Serikali kinyume cha sheria.

Kupatikana na viungo vya twiga ni kinyume cha kifungu cha 86(1) na (2)(c)(iii) cha Sheria ya Uhifadhi wa Wanyamapori, Sura ya 283, Toleo Lililorekebishwa la mwaka 2022.Nyara hizo zilikuwa kichwa, ngozi na mkia wa twiga, pamoja na vipande 40 vya nyama ya twiga.
Washtakiwa walikana mashtaka hayo na ili kuthibitisha kesi dhidi yao, upande wa mashtaka uliita mashahidi watatu na vielelezo tisa mahakamani.
Upande wa utetezi, mbali na kutoa ushahidi wao wenyewe, kila mshtakiwa aliita shahidi mmoja kusaidia utetezi wake.
Ushahidi wa Jamhuri
Katika ushahidi wa upande wa mashtaka ilidaiwa kuwa, asubuhi ya Februari 2, 2024, kikundi cha maofisa wa wanyamapori, akiwemo Simon Maswi Barnabas (PW1), kilikuwa kikifanya doria ya kawaida ndani ya Eneo la Usimamizi wa Wanyamapori la Burunge.
Wakiwa katika doria hiyo, waliwaona watu wanne wakipakia kifurushi kwenye pikipiki na walipowafuatilia, waliwakamata washtakiwa hao wawili, lakini watu wengine wawili wakafanikiwa kutoroka.
Kwa mujibu wa shahidi wa pili wa upande wa mashtaka (PW2), washtakiwa walikuwa na ndoo mbili zilizokuwa na nyama mbichi, mfuko wa salfeti uliokuwa na vipande 25 vya nyama mbichi, pamoja na kichwa na ngozi ya twiga.
PW2 alikamata vitu hivyo kwa kutumia hati ya ukamataji na hati hiyo ilisainiwa na washtakiwa, mashahidi huru na shahidi mwenyewe.
Siku iliyofuata, Goodluck James (PW3) alichunguza nyama hiyo na kuthibitisha kuwa ilikuwa nyama ya twiga. Baada ya hapo, alifanya tathmini ya thamani yake na kujaza hati ya tathmini ya thamani ya nyara.
Utetezi wa washtakiwa
Katika utetezi wao, washtakiwa walikana kutenda kosa waliloshtakiwa nalo, wakidai kwamba siku ya tuko, mshtakiwa wa pili alimwajiri mshtakiwa wa kwanza, ambaye ni dereva wa pikipiki, ili waende Ziwa Burunge kununua samaki.
Baada ya kununua samaki, waliweka samaki hao kwenye ndoo na kuwapakia kwenye pikipiki lakini walipokuwa njiani, walikutana na askari wa hifadhi ambao waliwakamata. Walidai kuwa walipoingia kwenye gari la Polisi walikuta mifuko ya salfeti.
Baada ya kesi kusikilizwa, washtakiwa walikutwa na hatia na kuhukumiwa kifungo cha miaka 20 gerezani.
Kukata rufani
Kutokana na kutoridhishwa na hukumu ya hatia pamoja na adhabu hiyo, washtakiwa walikata rufaa katika Mahakama Kuu, ambayo ilikuwa mahakama ya kwanza ya rufaa. Hata hivyo, rufaa zao hazikufanikiwa.
Baada ya kukwama Mahakama Kuu, waliwasilisha rufaa hiyo katika Mahakama ya Rufani ya Tanzania wakiwa na sababu 22.
Wakati wa kusikilizwa kwa rufaa, Wakili Joseph Mniko alimtetea mshtakiwa wa kwanza wakati mshtakiwa wa pili, alijitetea mwenyewe.
Upande wa Jamhuri uliwakilishwa na Wakili wa Serikali Mkuu, Mary Lucas akisaidiwa na Wakili wa Serikali Mwandamizi, Alice Thomas na Wakili wa Serikali Raphael Rwezahula
Hoja za Rufani
Akianza kuwasilisha hoja zake, Wakili Mniko alichagua kujadili sababu ya kwanza iliyopinga uhalali wa mwenendo wa kesi katika mahakama ya mwanzo.
Alidai kuwa washtakiwa walinyimwa haki yao ya kuwakilishwa na wakili na kwamba siku ya kwanza ya kusikilizwa kwa kesi, waliomba kuahirishwa kwa kesi kwa sababu wakili wao alikuwa amesafiri kwenda Katesh.
Hata hivyo, hakimu wa mahakama ya mwanzo alikataa ombi hilo na kuendelea na usikilizaji wa kesi.
Wakili huyo alidai kuwa hatua hiyo haikuwa tu kinyume na kifungu cha 329 cha Sheria ya Mwenendo wa Makosa ya Jinai, Sura ya 20, toleo lililorekebishwa la mwaka 2023, bali pia ilikiuka Ibara ya 13(6)(a) ya Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania ya mwaka 1977, pamoja na marekebisho yake, inayohakikisha haki ya kusikilizwa kwa haki.
Kwa msingi wa hoja hizo, Wakili Mniko aliiomba Mahakama ya Rufani ikubali rufaa hiyo, itangaze kuwa mwenendo wa kesi katika mahakama za chini ulikuwa batili, itengue hukumu za mahakama zote mbili za chini.
Pia aliomba itengue hukumu ya hatia dhidi ya washtakiwa na ibatilishe adhabu ya kifungo iliyotolewa dhidi yao.
Wakili huyo aliiomba Mahakama iwaachilie washtakiwa badala ya kuamuru kesi isikilizwe upya. Alieleza kuwa kusikilizwa upya kwa kesi kungeupa upande wa mashtaka nafasi ya kuziba mapungufu yaliyojtokeza kwenye ushahidi.
Majibu ya upande wa Jamhuri
Katika kujibu hoja za rufani, Wakili Lucas alikubaliana na hoja kwamba washtakiwa walinyimwa haki ya kusikilizwa kwa haki baada ya kunyimwa haki ya kuwakilishwa na wakili.
Alieleza kuwa hatua hiyo ilikiuka Ibara ya 13(6)(a) ya Katiba na kwamba ukiukaji huo ulifanya mwenendo wa kesi kuwa batili.
Alidai wakili wa washtakiwa alipofika mahakamani, aliomba mashahidi muhimu wa upande wa mashtaka, PW1 na PW2, waitwe tena ili wahojiwe zaidi na upande wa utetezi lakini hakimu wa mahakama ya mwanzo alikataa ombi hilo bila kutoa sababu zinazokubalika.
Kukataa kuwaruhusu washtakiwa kuwaita tena mashahidi hao kulikiuka haki yao ya msingi ya kusikilizwa, kama ilivyoelezwa katika shauri la Lianisi Said dhidi ya Jamhuri [2025] TZCA 1077.
Kwa sababu hiyo, aliiomba Mahakama ya Rufani ikubali rufaa na kutengua kila kitu kilichokuwa kimefanyika katika mahakama zote mbili za chini.
Uamuzi wa Jopo
Baada ya kuchunguza kwa kina kumbukumbu za rufaa pamoja na hoja zilizowasilishwa na pande zote mbili , jopo lilieleza kwamba ni muhimu kutambua kwamba haki ya kuwakilishwa na wakili ni haki ya msingi na ni sehemu ya haki ya kusikilizwa.
Jopo lilisema kuwa haki ya kusikilizwa ni mojawapo ya kanuni muhimu za haki ya asili (natural justice) zinazolindwa na Katiba chini ya Ibara ya 13(6)(a).
Ilielezwa kuwa mtu yeyote anayeshtakiwa mbele ya mahakama ya jinai, isipokuwa mahakama ya mwanzo, ana haki ya kutetewa na wakili wa Mahakama Kuu, kwa kuzingatia masharti ya sheria yoyote iliyoandikwa yanayohusu utoaji wa huduma za kitaaluma na mawakili.
Mahakama ilieleza kuwa kifungu hicho cha sheria kilikuwa kimejadiliwa na kufafanuliwa katika maamuzi ya awali ya Mahakama ya Rufani, yakiwemo mashauri ya Samwel Kitau dhidi ya Jamhuri (2016) TZCA 723 na Lucas Gisland dhidi ya Jamhuri (2023) TZCA 17465.
Mahakama ilieleza kuwa hali katika rufaa iliyokuwa mbele yake ilikuwa tofauti, kwa sababu washtakiwa walikuwa wameajiri wakili wao wenyewe ili awawakilishe hivyo Mahakama ilikuwa na msimamo thabiti kwamba mtu hapaswi kunyimwa haki ya kuwakilishwa na wakili bila kuwepo sababu nzito na za msingi au mazingira ya kipekee yanayohalalisha hatua hiyo.
Pia, maslahi ya mshtakiwa yanapaswa kupimwa ipasavyo dhidi ya maslahi ya upande mwingine kabla ya kuchukua hatua hiyo.
Baada ya kupitia jalada la kesi, wakili huyo aliomba PW1 na PW2 waitwe tena ili wahojiwe zaidi, kwa sababu washtakiwa hawakuwa wamewahoji wakati ushahidi wao ulipotolewa.
Kwa mara nyingine, hakimu alikataa ombi hilo kwa sababu alisema hakuona sababu ya kuruhusu upande wa utetezi kufanya hivyo.
Mahakama ya Rufani ilibaini kuwa hakimu alikuwa amewanyima washtakiwa haki yao ya kuwakilishwa na wakili bila sababu za msingi.
“Kwa kuwa hakimu alikuwa amefahamishwa kuhusu kutokuwepo kwa wakili, alipaswa kuahirisha usikilizaji wa kesi hata kwa siku chache ili kuhakikisha kuwa washtakiwa wanapata haki ya kusikilizwa kwa haki,”walisema majaji.
Uamuzi wa Mahakama ya Rufani
Mahakama ilikubali rufaa ya washtakiwa, ilitengua mwenendo wa kesi na hukumu za mahakama ya mwanzo na Mahakama Kuu. Aidha ilibatilisha adhabu ya kifungo iliyokuwa imetolewa dhidi ya washtakiwa.
Mahakama ilieleza kuwa katika mazingira ya kawaida, kuamuru kesi isikilizwe upya kungekuwa suluhisho linalofaa.
Hata hivyo, kama ilivyokubaliwa na mawakili wa pande zote mbili, kulikuwa na tofauti kati ya hati ya mashtaka na ushahidi uliotolewa mahakamani.
Hati ya mashtaka ilionyesha kuwa washtakiwa walikutwa na vipande 40 vya nyama ya twiga lakini PW1 na PW2 walitaja vipande 25 vya nyama, ambavyo ndivyo vilivyowasilishwa na kupokelewa kama vielelezo vya ushahidi mahakamani.
Mahakama iliona kuwa kutokana na udhaifu huo katika ushahidi wa upande wa mashtaka, kuamuru kesi isikilizwe upya kungeupa upande wa mashtaka nafasi ya kuziba mapungufu yaliyokuwapo katika ushahidi wake.
Kwa kuzingatia sababu zilizoelezwa hapo juu, Mahakama ya Rufani iliamuru kwamba washtakiwa waachiliwe mara moja kutoka gerezani, isipokuwa kama wanendelea kushikiliwa kwa sababu nyingine halali kisheria.
Picha ya bango: Washitakiwa Athumani Issa na Paulo Humid John siku waliyokamatwa na nyara. Kosa hilo lilikuwa kinyume na kifungu cha 86(1) na (2)(c)(iii) cha Sheria ya Uhifadhi wa Wanyamapori, Sura ya 283, Toleo Lililorekebishwa la mwaka 2022, kikisomwa pamoja na aya ya 14 ya Jedwali la Kwanza na vifungu vya 57(1) na 60(2) vya Sheria ya Udhibiti wa Makosa ya Kiuchumi na Uhalifu wa Kupangwa, Sura ya 200, Toleo Lililorekebishwa la mwaka 2022. Picha kwa hisani ya Idara ya Mahakama.