- Mahitaji ya mafuta ya visukuku yanaanza kudumaa katika baadhi ya sekta, huku teknolojia za umeme zikizidi kupata nafasi.
- Kiwanda kikubwa cha kusafisha mafuta hakiwezi kuwalinda watumiaji dhidi ya mabadiliko ya bei ya mafuta katika soko la dunia.
- Uwekezaji mkubwa katika miundombinu ya mafuta unaweza kukabiliwa na ushindani kadiri magari ya umeme, nishati ya jua na betri vinavyoenea.
- Afrika inaweza kupata fursa kubwa zaidi ya viwanda kwa kutumia rasilimali zake za ndani, hasa nishati ya jua, badala ya kujikita katika uchimbaji na usafishaji wa mafuta.
Maandishi haya hayawakilishi maoni ya Mongagay kuhusu suala la usafishaji wa mafuta ghafi barani Afrika.
Kampuni ya Dangote Petroleum Refinery and Petrochemicals itakapoorodheshwa kwenye Soko la Hisa la Nigeria, utakuwa wakati wa kujivunia kwa bara zima la Afrika. Wawekezaji kutoka Lagos hadi Texas, Kampala na Nairobi wanajitokeza kwa wingi ili kununua hisa. Msisimko huo unaeleweka.
Kwa uwezo wa kusafisha mapipa 650,000 kwa siku, hii ndiyo kiwanda kikubwa zaidi cha kusafisha mafuta chenye mfumo mmoja wa uzalishaji barani Afrika na mojawapo ya vikubwa zaidi duniani — kikiwa ni mradi wenye thamani ya dola bilioni 20 unaonyesha kile ambacho mtaji, azma, na uwezo wa viwanda vya Afrika vinaweza kufanikisha.
Kwa bara ambalo kwa muda mrefu limekuwa likitegemea kusafirisha nje malighafi na kuagiza bidhaa zilizosindikwa kwa gharama kubwa, kuna umuhimu mkubwa wa kimaana katika ukweli kwamba Aliko Dangote alijenga miundombinu hii muhimu, na kwamba Wanigeria wataweza kumiliki sehemu yake.
Hata hivyo, wakati uliochaguliwa unastahili kutafakari kwa kina na utulivu.
Kuzaliwa kileleni
Kiwanda cha kibiashara cha kwanza duniani cha kusafisha mafuta kilifunguliwa nchini Romania mwaka wa 1856. Kiwanda cha kwanza cha kusafisha mafuta kwa kiwango hiki cha viwanda barani Afrika kinaingia katika masoko ya mitaji takriban miaka 170 baadaye — wakati ambapo mahitaji ya kimataifa ya mafuta ya visukuku yanaanza kuonyesha dalili za kufikia kilele katika baadhi ya sekta.

Huu si utabiri wala matarajio ya sera ya hali ya hewa. Ni mwenendo unaoonekana katika takwimu za matumizi ya nishati. Kulingana na uchambuzi wa Ember kuhusu Mapinduzi ya Teknolojia ya Umeme (Electrotech Revolution), matumizi ya mafuta ya visukuku yamefikia kileleni, au yameanza kududumaa katika baadhi ya sekta: hayajaongezeka katika sekta ya viwanda tangu 2014, katika majengo tangu 2018, na katika usafiri wa barabarani tangu 2019.
Theluthi mbili ya nchi duniani tayari zimefikia au kupita kilele cha matumizi ya mafuta ya visukuku katika sekta zinazotumia nishati moja kwa moja.
Teknolojia za umeme — zikiwemo nishati ya jua na upepo, betri na magari ya umeme — hazisaidii tu kuendeleza mfumo wa nishati unaotegemea visukuku; zinaunda njia mbadala ya uzalishaji na matumizi ya nishati. Ikiwa mwelekeo wa ukuaji wa sasa utadumu kwa miaka mitano tu zaidi, mahitaji ya visukuku duniani yatashuka kutoka kiwango cha juu hadi kupungua kwa mwisho.
Kadiri matumizi ya teknolojia hizi yanavyoendelea kukua, ushindani wao dhidi ya mifumo inayotegemea mafuta ya visukuku utaongezeka, hasa katika uzalishaji wa umeme na usafiri wa barabarani.
Kiwanda cha kusafisha mafuta cha karne ya 21 kinawakilisha teknolojia iliyozaliwa katika karne ya 19.
Bei si lazima ziwe chini
Uorodheshaji wa kampuni ya Dangote katika soko la hisa unaweza kuonekana kama hatua nyingine katika safari ya Nigeria kuelekea uhuru mkubwa zaidi wa nishati. Kwa miongo kadhaa, Nigeria imekuwa ikisafirisha mafuta ghafi huku ikiagiza petroli iliyosafishwa kwa gharama kubwa. Uwepo wa kiwanda kikubwa cha kusafisha mafuta nchini unaweza kupunguza utegemezi huo wa uagizaji, lakini manufaa hayo hayamaanishi moja kwa moja kwamba bei kwa watumiaji zitakuwa za chini.
Kiwanda cha kusafisha mafuta cha Dangote, kama biashara nyingine ya kibiashara, kinakabiliwa na bei za soko la kimataifa. Kinanunua mafuta ghafi kwa bei za kimataifa zinazoathiriwa na soko la dunia na kuuza bidhaa zake — ikiwemo petroli, dizeli na mafuta ya ndege — katika soko ambalo bei zake zinaathiriwa pia na gharama za kimataifa za uagizaji.
Kampuni inapoorodheshwa katika soko la hisa, wanahisa hupata umiliki wa sehemu ya kampuni kulingana na idadi ya hisa walizonunua. Manufaa yao ya kifedha yanaweza kutokana na gawio, ikiwa kampuni itaamua kulipa, au kuongezeka kwa thamani ya hisa zao. Hivyo kampuni ina motisha ya kutafuta masoko na bei zinazoiwezesha kupata mapato na faida.
Mnamo Aprili 2026, Benki ya Dunia ilibainisha kuwa bei ya petroli kutoka kwenye ghala la kiwanda hicho cha kusafisha mafuta ilikuwa juu kwa takriban asilimia 12 kuliko makadirio ya bei ya uingizaji (import-parity price). Hii ilimaanisha kuwa mafuta yaliyoingizwa nchini kutoka nje yalikuwa na bei nafuu wakati huo, ikilinganishwa na bidhaa hiyo ya ndani.

Watumiaji nchini Nigeria wamekabiliwa na ongezeko la bei ya petroli la asilimia 40 hadi 50 tangu mivutano ya kijiopolitiki ilipopandisha gharama za mafuta ghafi duniani. Hii inaonyesha kwamba, licha ya ukubwa wa kiwanda hicho, uzalishaji wa ndani hauondoi kabisa athari za mabadiliko ya bei katika masoko ya kimataifa. Kiwanda kinaweza kupunguza utegemezi wa uagizaji, lakini bado kinafanya kazi ndani ya soko ambalo bei zake zinaathiriwa na gharama za mafuta ghafi na mwenendo wa kimataifa.
Jambo la kushangaza, kama uchambuzi mmoja wa kina ulivyobainisha, ni kwamba wafanyabiashara wa ndani wakati mwingine huona ni nafuu zaidi kuagiza mafuta ya Dangote kupitia kituo cha biashara cha Lomé nchini Togo kuliko kuyanunua moja kwa moja kutoka kiwandani huko Lagos.
Hakuna hata moja kati ya haya linalopunguza uzito wa mafanikio ya kihandisi au mantiki ya kiviwanda ya kusafisha mafuta ghafi nchini badala ya kuyasafirisha nje yakiwa katika hali yake ghafi. Hata hivyo, hii ina maana kwamba kiwanda cha kusafisha mafuta cha Dangote sio — na hakiwezi kuwa — zana ya kuwakinga watumiaji wa Afrika dhidi ya kuyumba kwa bei ya nishati duniani. Ni rasilimali ya kibiashara ambayo itaendeshwa kwa kuzingatia misingi hiyo ya kibiashara.
Gharama iliyofichika
Hii inatuleta kwenye swali ambalo msisimko unaotokana na IPO huwa unafanya lisizingatiwe ipasavyo.
Fikiria mnyororo wa usambazaji unaofikisha lita moja ya petroli hadi kwenye pikipiki nchini Kenya, lori nchini Côte d’Ivoire, au jenereta katika vijiji vya Zambia. Mafuta ghafi yanaweza kuchimbwa, mara nyingi maelfu ya kilomita kutoka mahali yanapotumiwa. Husafirishwa kwa meli, wakati mwingine huvuka bahari nzima, kabla ya kusafishwa.
Bidhaa iliyosafishwa husafirishwa tena kwa meli, mabomba au malori hadi kwenye masoko mbalimbali. Hatimaye, inaweza kusafirishwa mamia ya kilomita kwa lori hadi maeneo ya ndani, kabla ya kufika kwenye gari au mashine inayotumia injini ya mwako wa ndani, yakipita kwenye barabara zinazohitaji muda mwingi na matumizi makubwa ya mafuta. Hatimaye hufika kwenye kituo cha mafuta na kuingizwa kwenye gari ambalo injini yake itabadilisha takriban asilimia 20 hadi 30 ya nishati hiyo kuwa mwendo halisi, na kupoteza sehemu iliyobaki kama joto.

Paneli moja ya sola yenye uwezo wa wati 600, iliyowekwa kusini mwa Kenya karibu na mpaka wa Tanzania, huzalisha takriban kilowati-saa 5.5 za umeme kwa siku ya kiangazi. Lita moja ya petroli ina nishati ya takriban kilowati-saa 8.6. Hata hivyo, injini za mwako wa ndani hubadilisha sehemu tu ya nishati hiyo kuwa mwendo.
Kwa upande mwingine, umeme unaozalishwa na paneli za sola unaweza kutumika katika mota za umeme zenye ufanisi mkubwa zaidi, ingawa mfumo mzima, ukiwemo kibadilishaji umeme (inverter), betri na mota, pia una upotevu wa nishati.
Kwa ufanisi wa asilimia 20 hadi 30, hutoa takriban kilowati-saa 1.7 hadi 2.6 pekee za nishati inayoweza kutumika kuendesha mitambo. Paneli hiyo hiyo ya sola, ikiunganishwa na mota ya umeme inayofanya kazi kwa ufanisi wa asilimia 90, hutoa karibu kilowati-saa 5 za nishati — kiasi ambacho ni takriban mara mbili au tatu ya nishati inayoweza kutumika kutoka kwenye lita hiyo ya petroli; nishati hiyo inatokana na mwanga wa jua unaoangukia paneli ambayo, baada ya gharama yake ya awali kulipwa, haihitaji gharama yoyote ya uendeshaji.
Kwa hiyo, faida ya umeme wa sola si kwamba kila kilowati-saa ya jua ni sawa moja kwa moja na kilowati-saa ya petroli, bali ni kwamba mfumo wa umeme unaweza kubadilisha nishati kuwa mwendo kwa ufanisi mkubwa zaidi na kutumia chanzo cha nishati kinachopatikana ndani ya nchi.
Ulinganifu huu hauhusu gharama pekee; unahusu mantiki. Afrika inaendelea kutumia bidhaa inayotokana na mafuta ya visukuku — mara nyingi ikiwa imesafirishwa kutoka maeneo ya mbali — kwa kazi ambazo teknolojia za umeme zinaweza kuzifanya kwa ufanisi mkubwa zaidi. Kadri magari ya umeme, nishati ya jua na mifumo ya kuhifadhi umeme inavyoenea, hatari si kwamba mafuta yatatoweka ghafla, bali ni kwamba baadhi ya uwekezaji unaotegemea matumizi yake unaweza kukabiliwa na ushindani mkubwa au kupoteza thamani.
Kampuni za kufuatiliwa
Suluhisho la mahitaji ya usafiri na nishati barani Afrika katika karne ya 21 halipatikani Lekki. Badala yake, linapatikana katika makampuni mengi kote barani yanayounganisha sehemu za mabasi, pikipiki, na magari ya abiria yanayotumia umeme, pamoja na watengenezaji wa vifaa vya nishati ya jua, wasambazaji wa betri, na waendeshaji wa mifumo midogo ya umeme (microgrids) wanaojenga miundombinu ya kuchaji vyombo hivyo.
Katika Afrika Mashariki, kampuni changa za pikipiki za umeme tayari zinapunguza gharama ya umiliki wa boda-boda zinazotumia petroli, na ambazo hubeba mamilioni ya watu na bidhaa kila siku katika eneo lote.
Katika Afrika Magharibi, miradi ya majaribio ya mabasi ya umeme inaongezeka. Kote barani, uagizaji wa paneli za jua uliongezeka mwaka 2025, jambo linaloashiria ukuaji. <Data ya Ember inaonyesha kwamba masoko yanayoibuka yanatumia nishati mbadala kwa kasi zaidi kuliko masoko yaliyoendelea katika hatua sawa, yakizidi si teknolojia tu, bali pia mawazo yote ya miundombinu ya enzi ya visukuku.
Huu ndio mfumo muhimu kwa maendeleo ya viwanda barani Afrika. Si ule wa karne ya 19 wa kuchimba au kusafisha bidhaa ghafi na kuiuza katika masoko ya kimataifa kwa bei za kimataifa, bali ni ule wa karne ya 21 wa kutumia rasilimali ya ndani iliyo tele —kama vile mwanga wa jua — na kuibadilisha kwa ufanisi kuwa nishati ya mwendo, joto, na kazi yenye tija, huku thamani inayotokana na mchakato huo ikibaki ndani ya uchumi wa eneo husika.
Ujasiri, si dharau
Haya si maneno ya kupuuza mafanikio ya kiwanda cha kusafisha mafuta cha Dangote au kuwahukumu wawekezaji wake; ni hoja kuhusu muda na mwelekeo wa mabadiliko katika sekta ya nishati. Kiwanda hicho kitaendelea kufanya kazi na kinaweza kupata faida, huku magari yenye injini za mwako wa ndani yakiendelea kutumika katika barabara za Afrika kwa miaka ijayo.

IPO inaweza pia kufanikiwa, na uorodheshaji wa kampuni kubwa za viwanda unaweza kusaidia kukuza masoko ya mitaji barani Afrika. Lakini hadithi ya mustakabali wa nishati barani Afrika haitaandikiwa Lekki. Itaandikwa popote ambapo paneli ya sola itawekwa kwenye paa la jengo lililokuwa likitumia jenereta ya dizeli hapo awali, popote ambapo pikipiki ya umeme itachukua nafasi ya ile ya petroli, na popote ambapo mfumo wa usambazaji umeme utajengwa ili kutumia nishati ya jua tele, iliyojaliwa bara hili, badala ya kutegemea mafuta yanayoletwa kutoka maeneo mengine.
Afrika ina baadhi ya maeneo yenye viwango vya juu zaidi vya mionzi ya jua duniani, na rasilimali hiyo inapatikana katika sehemu kubwa ya bara kwa muda mwingi wa mwaka. Bara hili la Afrika lina kiwango cha juu zaidi cha mionzi ya jua kuliko bara lolote jingine.
Kwa sababu hiyo, nishati ya jua inaweza kuwa moja ya nguzo muhimu za mfumo wa nishati wa Afrika — si kwa sababu mafuta yatatoweka mara moja, bali kwa sababu bara lina fursa ya kutumia rasilimali yake ya ndani kupunguza utegemezi wa nishati inayoagizwa kutoka nje.
Mapinduzi ya teknolojia ya umeme ndiyo hasa mapinduzi ambayo jiografia iliijalia Afrika kuyaongoza. Makampuni yanayounda mustakabali huo — watengenezaji wa mabasi ya umeme, mifumo midogo ya gridi ya nishati ya jua, mitandao ya kubadilishana betri, na wakusanyaji wa magari ya umeme — yanajenga shughuli zake kwa kutumia rasilimali ambayo ni rasilimali inayoweza kurejea, ambayo haihitaji mafuta yanayotoka katika maeneo yaliyoathiriwa na migogoro ya kijiografia, na haiachi faida yake huko Rotterdam au Houston.
Hiyo ndiyo hadithi ya viwanda ya karne ya 21. Hadithi hii inaihusu Afrika zaidi kuliko karibu sehemu nyingine yoyote.
Mwandishi ni mtaalamu wa mawasiliano anayejikita zaidi katika masuala ya mabadiliko ya tabianchi na nishati endelevu.
Picha ya bango: Hafla ya kuanzisha kampuni ya kusafisha mafuta ya Dangote kaunti ya Lamu nchini Kenya. Picha kwa hisani ya Wizara ya Diaspora na Mambo ya Nje, Kenya.
Wakazi wa Lamu waandamana wakitaka fidia na ushirikishwaji katika mradi wa kiwanda cha Dangote