- Majadiliano kuhusu uwekezaji yanaendelea kati ya Tanzania na Kampuni za Dangote. Ni muhimu kuhakikisha uwekezaji unakwenda sambamba na ulinzi wa mazingira.
- Mafanikio ya uwekezaji yatategemea uwezo wa mamlaka za Tanzania kusimamia sheria.
- Ushirikishwaji wa wananchi haupaswi kuwa hatua ya mwisho baada ya uamuzi wote kufanyika.
Tanzania iko katika hatua ya kujadili awamu mpya ya uwekezaji kutoka Kundi la Kampuni za Dangote, huku mazungumzo kati ya Serikali na kampuni hiyo yakipanuka kutoka kwenye uwekezaji wa saruji hadi kwenye miradi ya uzalishaji wa mbolea, nishati, bandari, biashara na miundombinu ya usafirishaji.
Taarifa za hadi Agosti 2026, zinaonyesha kuwa Serikali ya Tanzania na Kundi la Kampuni za Dangote bado wako kwenye Majadiliano kuhusu upanuzi wa uwekezaji katika maeneo mbalimbali.
Iwapo majadiliano hayo yatafikia makubaliano na miradi hiyo kutekelezwa, Tanzania inaweza kuongeza fursa za ajira, kupanua mapato ya serikali, kuimarisha sekta ya viwanda, kupunguza utegemezi wa bidhaa kutoka nje na kuimarisha nafasi ya ukanda wa kusini mwa Tanzania kama kitovu cha usafirishaji kikanda.
Kilichothibitishwa na kilicho mezani
Kwa mujibu wa taarifa zilizopatikana katika tovuti rasmi ya Kundi la Dangote, hadi Agosti 29, 2026 uwekezaji mkubwa wa Dangote ambao unaendelea nchini ni pamoja na kiwanda cha saruji kilichoko Mtwara. Kwa mujibu wa Mamlaka ya Uwekezaji na Maeneo Maalumu ya Kiuchumi Tanzania (TISEZA), kiwanda hicho kilianza mwaka 2015, kina uwezo wa kuzalisha tani milioni tatu za saruji kwa mwaka na hadi sasa kimezalisha zaidi ya ajira 1,500 kwa Watanzania.
Hata hivyo, awamu mpya inayojadiliwa sasa ni pana zaidi. Taarifa rasmi ya Kundi la Dangote ya Juni 29, 2026, ilieleza kuwa mazungumzo kati ya Rais wa Tanzania, Samia Suluhu Hassan na Mwenyekiti na Mtendaji Mkuu wa Kundi la Dangote, Aliko Dangote, yalihusu maendeleo ya bandari, barabara ya zege yenye urefu wa kilomita 40, eneo maalumu la biashara, kiwanda cha kuzalisha umeme wa megawati 2,000 kwa kutumia makaa ya mawe, kiwanda cha mbolea aina ya urea pamoja na miundombinu ya usafirishaji inayounganisha Mtwara na Mbamba Bay.
Kwa mujibu wa taarifa hiyo ya Kundi la Dangote, Rais Samia aliagiza wizara na taasisi husika kuanza majadiliano ya kina ya kitaalamu kuhusu miradi hiyo kwa kuzingatia sheria, sera na vipaumbele vya maendeleo vya Tanzania.
Mbolea na uhakika wa chakula
Miongoni mwa miradi inayoweza kuwa na matokeo chanya kwa uchumi wa Tanzania ni kiwanda cha mbolea aina ya urea, mradi utakaokidhi mahitaji mbolea ambayo yanaongezeka kwa kasi.
Kwa mujibu wa takwimu zilizotolewa na Serikali, kupitia tovuti ya Mamlaka ya Udhibiti wa Mbolea Tanzania (TFRA), matumizi ya mbolea yaliongezeka kwa asilimia 211, kutoka tani 363,599 katika msimu wa mwaka 2021/22 hadi tani 1,132,799 katika msimu wa mwaka 2025/26, huku mahitaji ya urea yakiongezeka kutoka tani 76,895 hadi tani 272,103 katika kipindi hicho.
Dkt Damian Sambuo, Mchumi na Mhadhiri Mwandamizi wa Chuo Kikuu cha Ushirika (MUCo), anasema uwekezaji kwenye kiwanda cha mbolea, unaweza kupunguza utegemezi wa Tanzania wa kuagiza mbolea kutoka nje na kuongeza upatikanaji wa mbolea kwa wakulima iwapo uzalishaji utakuwa na bei shindani.
Anaongeza kuwa manufaa yanaweza pia kuwafikia wafanyabiashara na kampuni ndogo na za kati za Kitanzania, kwa kuwa kiwanda kikubwa huhitaji si tu malighafi na wafanyakazi, bali pia huduma za usafirishaji, maghala, ufungashaji, huduma za kitaalamu, matengenezo ya mitambo, huduma za kifedha na huduma nyingine katika mnyororo wa thamani.
Aidha Dk. Sambuo anasema uwekezaji kwenye miradi ya bandari, barabara, eneo maalumu la biashara na uzalishaji umeme, unaweza kuleta manufaa katika ajira, uzalishaji, kodi, biashara ya nje na mnyororo wa thamani.
Anasema miradi hiyo inaweza kuhitaji maelfu ya wafanyakazi wakati wa ujenzi na baadaye kuunda ajira za kudumu katika uzalishaji, usafirishaji, uhandisi, huduma na biashara.
Mradi mwingine ambao uko kwenye majadiliano ni ule wa kuendeleza miundombinu ya bandari na usafirishaji katika ukanda wa kusini. Kwa mujibu wa Mamlaka ya Bandari Tanzania (TPA), tayari bandari ya Mtwara imekuwa na uhusiano wa karibu na shughuli za Dangote.
Juni 24, 2026, uongozi wa Dangote ulitembelea Bandari ya Mtwara na kuahidi kuongeza kiwango cha shehena ya saruji kitakachosafirishwa kupitia bandari hiyo kwenda katika masoko ya ndani na nje.
Dkt Kelvin Nzilano, Mchumi kutoka Chuo Kikuu cha Ushirika (Muco), Dk. Kelvin Nzilano, anasema uwekezaji katika bandari na barabara unaweza kuongeza mapato ya Serikali kupitia kodi, ushuru na mirabaha pale inapohusika, huku pia ukipunguza muda na gharama za kusafirisha bidhaa.
Kwa mtazamo wake, kuboreshwa kwa uhusiano kati ya Mtwara na Mbamba Bay kunaweza kuongeza umuhimu wa ukanda wa kusini kama lango la biashara kuelekea Malawi, Zambia na masoko mengine ya kikanda.
Lakini ili faida hizo ziwe za muda mrefu, Serikali inapaswa kuhakikisha sehemu kubwa ya thamani inayozalishwa inabaki nchini kupitia ajira kwa Watanzania, ununuzi wa bidhaa na huduma kutoka kwa kampuni za ndani, kodi, mafunzo ya wataalamu na uhamishaji teknolojia.
Nyuma ya fursa nyingi za kiuchumi zinazoweza kutokana na uwekezaji huo kuna swali la msingi: Je, Tanzania itawezaje kuhakikisha uwekezaji mkubwa wa Dangote unaleta manufaa endelevu kupitia ajira, ukuaji wa viwanda, mapato, miundombinu na fursa kwa biashara za ndani, huku ikilinda ardhi, maji, misitu, hewa na rasilimali nyingine za asili dhidi ya athari zinazoweza kujitokeza?
Matumizi endelevu ya rasilimali
Clay Mwaifwani, Ofisa wa Haki za Binadamu na Biashara wa Kituo cha Sheria na Haki za Binadamu (LHRC), anasema uwekezaji mkubwa unaweza kuchochea ukuaji wa maeneo yanayozunguka miradi, kutokana na kuongezeka kwa mzunguko wa fedha, mahitaji ya bidhaa na huduma pamoja na shughuli nyingine za kiuchumi.
Hata hivyo, anafafanua kuwa kutokana na ukubwa wa miradi inayopendekezwa, ni muhimu kwa Serikali kuhakikisha uwekezaji unakwenda sambamba na ulinzi wa mazingira, afya za wananchi na matumizi endelevu ya rasilimali za asili.
“Uwekezaji unaopendekezwa unaweza kuwa fursa kubwa ya kuongeza uzalishaji, ajira, mapato ya Serikali na biashara ya ndani na nje ya nchi, lakini mafanikio yake yatategemea pia uwezo wa mamlaka za Tanzania kusimamia sheria, kufuatilia utekelezaji masharti ya mazingira na kuhakikisha manufaa ya miradi hiyo yanafika kwa wananchi bila kuacha gharama kubwa za kimazingira na kijamii,’’ anasema Mwaifwani.
MW 2,000 fursa yenye maswali
Miongoni mwa mapendekezo yanayohitaji uchambuzi wa kina zaidi ni ujenzi wa kituo cha kuzalisha umeme wa megawati 2,000 kinachotumia makaa ya mawe. Kwa upande mmoja, umeme wa kiasi hicho unaweza kuongeza uwezo wa Tanzania kuhudumia mahitaji ya viwanda na shughuli nyingine za kiuchumi. Kwa upande mwingine, matumizi ya makaa ya mawe yanaibua maswali mazito kuhusu mazingira na afya ya wananchi yanayohitaji kuzingatiwa.
Akizungumzia hilo, Dkt Sambuo anasema matumizi ya makaa ya mawe yanahitaji mjadala mpana kutokana na masuala ya uzalishaji hewa chafu, ubora wa hewa, majivu ya makaa ya mawe na matumizi ya maji.
Dk. Mwema Felix, mwanamazingira kutoka Taasisi ya Sayansi na Teknolojia ya Nelson Mandela (NM-AIST), anasema Serikali inapaswa kuhakikisha eneo lolote litakalotengwa kwa mradi huo haliingiliani na maeneo nyeti ya ikolojia, vyanzo vya maji, misitu, maeneo ya kilimo au maeneo yenye umuhimu mkubwa kwa jamii.
“Ni muhimu kukawa na mifumo madhubuti ya kudhibiti uchafuzi wa hewa na ufuatiliaji wa ubora wa hewa kwa wakati wote, badala ya kutegemea ukaguzi wa vipindi virefu,” anashauri Dkt Felix.
Kwa mujibu wa Dkt Felix, matumizi ya maji nayo yanapaswa kufanyiwa tathmini mapema kwa kujua vyanzo vya maji, kiasi kitakachohitajika na namna maji taka yatakavyodhibitiwa.
Vilevile, anasema Serikali inapaswa kuhakikisha kuna mfumo salama wa ukusanyaji, uhifadhi, usafirishaji na utupaji au matumizi ya majivu yatokanayo na uzalishaji umeme wa makaa ya mawe ili kuzuia uchafuzi wa udongo na vyanzo vya maji.
Wananchi wasiwe watazamaji
Kwa miradi mikubwa kama hii, ushirikishwaji wa wananchi haupaswi kuwa hatua ya mwisho baada ya uamuzi wote kufanyika.
Kuhusu ushirikishwaji wa wananchi, Dk. Felix anasema wananchi wanaoishi karibu na maeneo yanayopangwa kufanyika miradi, wanapaswa kushirikishwa kabla ya utekelezaji, kufahamishwa faida na athari zinazoweza kujitokeza na kuwekewa mifumo itakayowawezesha kutoa maoni na malalamiko yao.
“Hii ni muhimu hasa kwa miradi inayohitaji ardhi kubwa, maji, nishati au rasilimali nyingine zinazogusa moja kwa moja maisha ya jamii,” anasema Dkt Felix.
Anasema kabla ya miradi kuanza, tathmini ya kina ya athari za mazingira na jamii, inapaswa kufanyika kwa mujibu wa sheria na taratibu za Tanzania’’.
“Tathmini hiyo haipaswi kuonekana kama kikwazo cha uwekezaji, bali kama chombo cha kuhakikisha uwekezaji unakuwa salama, endelevu na wenye manufaa kwa muda mrefu,’’ anasisitiza Dkt Felix.
Usimamizi wa sheria
Kuhusu usimamizi wa sheria, Mwaifwani anasema Tanzania ina mfumo mpana wa sheria na taasisi za udhibiti wa mazingira, hivyo changamoto kubwa katika miradi mikubwa ya uwekezaji si ukosefu wa sheria pekee, bali utekelezaji na usimamizi wake kwa ufanisi.
Akizungumza na Mongabay kuhusu hatua ambazo Serikali inapaswa kuchukua kuhakikisha miradi inayopendekezwa inachangia maendeleo ya kiuchumi bila kuongeza shinikizo kwa mazingira na rasilimali za asili, Mwaifwani anasema Sheria ya Mazingira ya mwaka 2004, pamoja na kanuni zake imeweka misingi ya kudhibiti athari mbalimbali zinazoweza kusababishwa na shughuli za uwekezaji.
Anataja miongoni mwa maeneo yanayodhibitiwa kuwa ni uchafuzi wa maji, ubora wa hewa, viwango vya kelele na mitetemo pamoja na tathmini ya athari za mazingira kabla ya kuanza kwa miradi inayohusika.
Kwa mujibu wa Mwaifwani, mahitaji ya kisheria yanaweza kutofautiana kulingana na aina na eneo la uwekezaji. Akitoa mfano, anasema miradi inayotekelezwa katika maeneo ya bahari, inatakiwa kuzingatia sheria na kanuni mahsusi, wakati miradi ya viwanda, saruji au shughuli zinazohusisha rasilimali za madini, inapaswa kuzingatia mifumo yake ya kisheria na kiudhibiti.
Anasema Tanzania imeweka taasisi za kusimamia utekelezaji wa sheria hizo, hivyo kinachohitajika ni kuhakikisha mamlaka husika zinatimiza wajibu wake wa kufanya ukaguzi, kufuatilia uzingatiaji masharti na kuchukua hatua pale mwekezaji anapokiuka matakwa ya kisheria.
Kwa mujibu wa Mwaifwani, taasisi kama Baraza la Taifa la Hifadhi na Usimamizi wa Mazingira (NEM) na Mamlaka za Serikali za Mitaa, zina wajibu wa kuhakikisha miradi inatekelezwa kwa kuzingatia masharti yaliyowekwa katika tathmini za athari za mazingira na vibali vingine vinavyohusika.
Alisisitiza kuwa tathmini ya athari za mazingira haipaswi kuchukuliwa kama utaratibu wa kupata kibali cha kuanza mradi pekee, bali inapaswa kutumika kama chombo cha ufuatiliaji wa namna athari zitakavyodhibitiwa wakati wote wa utekelezaji na uzalishaji.
Picha ya bango: Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, Samia Suluhu Hassan akiwa na mfanyabiashara kutoka Nigeria ambaye pia ni Mwanzilishi na Mmiliki wa Dangote Group, Alhaji Aliko Dangote pamoja na ujumbe wake, Ikulu jijini Dar es Salaam, tarehe 16 Mei, 2026. Picha kwa hisani ya ikulu.
Mradi wa kiwanda cha kusafisha mafuta Lamu wazua hofu za wanaharakati wa mazingira
Kutambua ushiriki
