- Jamii katika maeneo ya malisho ya Mandhari ya Tsavo inapendekeza kuunganisha maarifa ya jadi ya matumizi ya moto na sayansi ya kisasaili kupunguza hatari ya moto mkubwa.
- Uchomaji uliodhibitiwa unaweza kusaidia kupunguza mrundikano wa nyasi kavu (fuel load), lakini unahitaji mipango, hali salama ya hewa, vizuizi vya moto na watu waliofunzwa kuudhibiti.
- Utafiti wa setilaiti kuhusu maeneo manne yaliyohifadhiwa nchini Kenya ulibaini kuwa mifumo ya moto hutofautiana kulingana na mazingira, huku mvua, joto, miinuko na ukaribu na shughuli za kilimovikiwa miongoni mwa mambo yanayohusishwa na uwezekano wa moto.
- KWS inasema zaidi ya asilimia 80ya moto ulioshuhudiwa katika maeneo ya Tsavo katika kipindi cha miaka minne iliyopita ulianzia maeneo ya jamii, na inahimiza matumizi ya moto kwa uangalifu katika maeneo yaliyo karibu na hifadhi.
TAITA-TAVETA, Kenya — Wakati mvua za El Niño zinatarajiwa, jamii katika maeneo ya malisho ya Mandhari ya Tsavo zinaangalia zaidi ya ongezeko la malisho na hatari ya mafuriko.
Vilevile, mvua hizi zinaweza kuwa mafuta yanayochochea majanga ya moto wakati wa msimu unaofuata wa ukame.
Kwa sasa, moto si jambo linalompa wasiwasi Jonathan Mshiri, mkulima, mfugaji na mwalimu mstaafu, mwenye umri wa miaka 75. Mshiri anatazama mvua zinazotarajiwa kuwa nyingi na kuona nyasi mpya, malisho kwa wingi kwa mifugo na uhai ardhini.
Mshiri anafahamu kuwa msimu mmoja hauishii kwenye mvua, kwa sababu nyasi zitamea, baadhi zitaliwa, na nyingine zitakauka, kisha upepo utaongezeka na jua kuwa kali zaidi. Kile kinachoonekana leo kama baraka huenda kikawa mafuta ya kesho ya kuchochea moto.
“Niliona mababu zangu zamani, wakitazama angani, vipepeo, upepo unavyovuma, baridi au viwango vya joto, ishara za nyota na jinsi mwezi ulivyokaa na vingine vingi. Walisema hizi zilikuwa ishara zilizowajulisha kuwa mvua au kiangazi kilikuwa kinakaribia,” Mshiri alieleza Mongabay.
Kwa vizazi vilivyopita, watu hawakusubiri moto mkubwa utokee ndipo waanze kutafakari la kufanya. Walichoma kwa kiwango kidogo katika mazingira yaliyofaa kwa wakati salama ili kuweza kudhibiti nyasi nyingi zilizokauka.
“Tulifahamu wakati wa kuchoma, sehemu gani za kuchoma na kiasi gani cha kutiwa moto, kwa sababu tulifahamu madhumuni yake,” anakumbuka Mshiri.
Anasema ishara zilizotambuliwa na mababu zake pamoja na hatua walizochukua zilisaidia kwa kiasi kikubwa kuzuia majanga kama yanayoshuhudiwa nyakati hizi, hasa moto.
“Mababu hawakukosea. Kila walichokifanya kilizaa matunda. Waliwasha moto sehemu moja ya shamba au karibu na msitu na kisha wakazima na kusonga kwingine. Walifanya hivyo kwa vipande vipande, na hivyo ndivyo walizuia kutokea kwa moto mkubwa. Walitumia moto kuzuia moto mkubwa kutokea,” anasema.
Mshiri aliiambia Mongabay kuwa moto uliwashwa kwa makusudi katika maeneo maalumu, kwa kiwango kidogo, na ulifuatiliwa kama njia ya kuishi vyema na ardhi, wala si kama njia ya kupambana na moto.
“Leo mazingira yamebadilika na sayansi inaanza kuonyesha kwa nini mbinu hiyo ya zamani inaweza kuwa muhimu tena nyakati hizi,” anasema Mshiri.
Manufaa ya uchomaji uliodhibitiwa wakati wa El Niño
Afrika Mashariki inatarajiwa kupata msimu wa mvua wenye hatari kubwa, kulingana na utabiri.
ICPAC, kituo cha hali ya hewa cha IGAD, kimetabiri uwezekano mkubwa wa mvua kuwa juu ya wastani katika sehemu nyingi za Pembe ya Afrika wakati wa Oktoba hadi Desemba 2026.
Kwa upande wa kaskazini-mashariki mwa Kenya, ICPAC imeonyesha uwezekano wa asilimia 90 wa mvua kuongezeka.
Shirika la Hali ya Hewa Duniani, WMO, pia inasema El Niño imeimarika, huku kukiwa na uwezekano wa karibu asilimia 100 kwamba itaendelea hadi Februari 2027.
Shirika hilo linaonya kwamba tukio hilo linaweza kubadilisha mifumo ya mvua na joto na kuongeza hatari za matukio makali ya hali ya hewa.
Kwa jamii za Tsavo, mvua zinaweza kumaanisha malisho na maji zaidi kwa mifugo na wanyama pori, lakini jambo linaloonekana kwa mbali ni hili: nini kitatokea baada ya msimu wa mvua kupita?
Nyasi nyingi zitakazozaliwa wakati wa mvua zitakauka baadaye, na zinaweza kurundikana bila kudhibitiwa, hivyo kuweza kutengeneza kile kinachojulikana kwa kimombo kama fuel load, yaani kiasi cha nyasi na mimea mikavu inayoweza kuchochea moto.
Suala hili linamaanisha kuwa wataalamu, serikali na jamii zinapaswa kuanza maandalizi ya kukabiliana na moto mapema, kabla dalili za moto hazijaonekana, badala ya kusubiri hadi moto uanze.
Moto unaobadilika
Utafiti uliochapishwa mwaka 2026, katika jarida la “Fire Ecology”, uliochunguza maeneo ya hifadhi nchini Kenya, unaonyesha kwamba mvua, joto na shughuli za kilimo ni miongoni mwa mambo yanayohusishwa na uwezekano wa moto.
Utafiti huo ulithibitisha kuwa usimamizi wa moto unahitaji mbinu zinazozingatia mazingira ya kila eneo na ushirikiano wa wadau wote.
Utafiti mwingine kuhusu maeneo ya malisho katika Tsavo Conservation Areas, uliochapishwa mwaka 2025, ulitumia taarifa za setilaiti za moto kati ya mwaka 2002 na 2022 na kubaini tofauti kubwa katika mifumo ya moto kati ya maeneo mbalimbali ya Tsavo.
Watafiti walibaini kuwa Julai hadi Oktoba ilikuwa kipindi chenye msongamano mkubwa wa maeneo yaliyoonekana kuwaka katika baadhi ya hifadhi, huku Septemba ikiwa na msongamano mkubwa zaidi katika Tsavo Mashariki na Milima ya Chyulu.
Moto hauheshimu mipaka ya hifadhi
Moto unaweza kuanzia kwenye shamba, mbuga ya malisho au maeneo ya jamii na kusambaa kuelekea utakaoelekezwa na upepo, ikiwemo maeneo ya wanyamapori.
Na katika mazingira yanayobadilishwa pakubwa na mabadiliko ya tabianchi na hali ya hewa, uhusiano kati ya mvua, mrundiko wa nyasi na moto unaweza kuwa mgumu zaidi.
Moto ni adui
Kenneth Omaria Nyang, afisa wa ulinzi kutoka Taita Taveta Conservancies Association, katika maeneo ya malisho ya Tsavo, anaona umuhimu wa kutofautisha moto unaodhibitiwa na moto unaoshuhudiwa nyikani usiodhibitiwa.
“Moto sio adui kamwe iwapo utatumiwa vyema na kwa wakati sahihi,” Omaria anaelezea.
Anahimiza kuwa moto uliopangwa na kudhibitiwa unaweza kusaidia kuunguza mirundiko ya nyasi kavu zinazoweza kuchochea moto mkubwa, ikiwa utapangwa vizuri na kutekelezwa kwa usalama na utaratibu, na pia unaweza kusaidia kupunguza wadudu.
“Hii haimaanishi moto uwashwe kiholela na yeyote yule. La! Hii ni kwa sababu moto mdogo unaweza kusambaa kuelekea upande utakaoelekezwa na upepo, hivyo kuharibu misitu, makaazi ya wanyamapori, mashamba na mali ikiwa haujadhibitiwa vyema,” anafafanua.
Omaria anaeleza Mongabay kuwa hili linahitaji mpangilio, kwa sababu katika Tsavo, uchomaji uliodhibitiwa unapaswa kuhusisha jamii, ranchi, hifadhi na mamlaka husika. Anasema ni lazima jamii zinazoishi karibu na maeneo yaliyohifadhiwa ziwe sehemu muhimu ya juhudi za kuugundua, kuuzuia na kuudhibiti moto unapotokea.
Vilevile, Omaria anasema hali ya hewa iwe nzuri na tulivu wakati wa uchomaji uliodhibitiwa, kuwe na vizuizi vya moto, makundi ya watu waliofunzwa kudhibiti moto, na maeneo wazi yaliyoidhinishwa kuchomwa.
Paul Gacheru, mtaalamu wa viumbe hai katika shirika la Nature Kenya, anasema uchomaji moto wa jadi katika nyanda za malisho ulitumika kudhibiti wadudu kama kupe na kuchochea ukuaji mpya wa nyasi, huku ukizuia ukuaji wa miti na aina za mimea zisizofaa. Anasema desturi hii imeendelea kupungua polepole kutokana na mifumo ya umiliki wa ardhi nchini Kenya na ukosefu wa udhibiti wa idadi ya mifugo.
Gacheru anaamini kuwa utumiaji wa moto katika ikolojia ya savanna unaweza kuendelea, na kwamba kuna umuhimu wa kuunganisha maarifa ya jamii ya wafugaji na mbinu za kisayansi, hasa katika kukabiliana na mimea vamizi na isiyofaa katika maeneo ya savanna.
“Misituni, kichocheo kikuu cha moto ni uwepo wa aina za spishi ngeni za miti, ambazo zimezoea moto katika mazingira yao ya asili. Hii ndiyo maana maeneo ya Ulaya yanakumbwa na mioto ya mara kwa mara, hasa katika misitu iliyo na misonobari (Genus pinus) na misipresi (Genus cupressus). Hivyo ni muhimu kwa jamii zinazoishi karibu na misitu kudhibiti matumizi ya moto kutayarisha mashamba yao,” anaelezea Gacheru.
Mtaalamu huyo anasema kuwa shirika hilo linatumia mbinu zote za kiasili na sayansi ya kisasa, pamoja na maarifa ya wenyeji katika eneo la milima ya Taita ambapo wanafanya bidii kurejesha bioanuwai.
Mtaalamu huyu anasema milima ya Taita, ambako wenyeji wamechukulia miti kama miemisambau, misonobari na misipresi kuwa misitu, ipo katika hatari kubwa ya kushika moto na kuusambaza.
Gacheru aliiambia Mongabay: “Tunahamasisha wanajamii kushirikiana kwa karibu na idara za serikali kutafuta njia za kubadilisha miti hiyo ngeni na kupanda ile ya kiasili. Hatua hii itasaidia kudhibiti matukio ya moto mara kwa mara. Pia tunawahamasisha kufanya kilimo mseto kinachozingatia mabadiliko ya tabianchi”.
Maarifa ya wazee yanakutana na setilaiti
Mshiri anakumbuka wakati maarifa kuhusu moto hayakuandikwa kwenye kompyuta na yalihifadhiwa kupitia uzoefu na uangalizi wa jamii.
“Wazee wetu walitazama mawingu, nyasi, upepo na mabadiliko kwenye miti na majani, na kufahamu wakati hali ilikuwa hatari na nini kilipaswa kufanywa. Nilijifunza haya kutoka kwao,” alielezea.
Maarifa haya hayapaswi kuchukua nafasi ya sayansi na teknolojia ya kisasa, lakini yanaweza kutoa taarifa ambazo si rahisi kupata kupitia setilaiti, ikiwemo kumbukumbu ya muda mrefu wa jinsi ardhi ilivyobadilika na jinsi moto ulivyotumika na jamii.
Setilaiti zinaweza kutambua maeneo yaliyochomeka, utabiri wa hali ya hewa unaweza kusaidia kutambua vipindi vya hatari, na wanasayansi wanaweza kuchunguza uhusiano kati ya mvua, joto, upepo na moto. Lakini pia wanajamii wanaweza kuelezea historia ya jinsi mazingira yalivyobadilika.
Utafiti wa hivi karibuni, uliochapishwa katika jarida la “Fire Ecology”, unaonyesha kuwa kuchomeka kwa maeneo yaliyohifadhiwa nchini Kenya si jambo linaloweza kueleweka kwa kuangalia moto tu.
Amos Chege Muthiuru, mtafiti wa moto na mazingira Afrika Mashariki, ambaye pia anasomea shahada ya uzamivu katika chuo cha King’s College mjini London, Uingereza, ni mmoja wa watafiti wanaochunguza mabadiliko hayo ya moto.
Utafiti huo uliofanywa na Chege na wenzake mwaka 2026 ulitumia data ya setilaiti kufuatilia mwenendo wa moto katika maeneo manne yaliyohifadhiwa nchini Kenya kati ya mwaka 2001 na 2022. Maeneo hayo yalikuwa Tsavo, Maasai Mara, Aberdare na Mlima Elgon.
“Matokeo yalionyesha kuwa misimu ya moto inatofautiana kwa kiasi kikubwa kati ya mazingira. Kwa mfano, katika eneo la Tsavo, utafiti ulionyesha mifumo tofauti ikilinganishwa na maeneo ya milimani, huku mvua, joto, miinuko na ukaribu na shughuli za kilimo zikiwa miongoni mwa mambo yaliyochochea uwezekano wa moto.”
Mwanasayansi huyo anapendekeza mtazamo mpana zaidi wa pamoja unaojulikana kama Usimamizi Jumuishi wa Moto (Integrated Fire Management), unaochanganya ufuatiliaji, kuzuia na mikakati mbalimbali ya usimamizi wa moto unapotokea. Maelezo yake yanafanana na yale ya Omaria.
“Suala ni je, moto unapaswa kuwepo au kutokuwepo katika mazingira? Ni aina gani ya moto? Umetokea lini, na unaathiri mazingira gani? Je, unasimamiwa aje? Hapo ndipo maarifa ya jamii yanaweza kuingilia,” Chege anaelezea.
“Wazee hawakuwa na teknolojia wala setilaiti, lakini walitazama anga kwa macho, wakasikiliza mazingira, wakatazama nyasi na kutambua mabadiliko ya misimu. Lakini leo teknolojia inaweza kuongeza kile ambacho jamii tayari inakifahamu, hivyo sayansi na maarifa ya jadi vinaweza kufanya kazi kwa pamoja,” anasema.
Katika nchi kama Australia, mbinu za jadi za kudhibiti moto zimeanza kuunganishwa na sayansi katika baadhi ya mipango ya usimamizi wa moto, ikijumuisha uchomaji unaofahamika kwa Kiingereza kama “prescribed burning”, unaotumiwa katika mazingira mbalimbali kupunguza nyasi nyingi au fuel load.
Chege anasema: “Sehemu kunakofanyika uchomaji uliodhibitiwa, ukali wa moto umepungua pakubwa. Mfano ni nchini Brazil na Australia. Lakini Ulaya, hasa Ureno na Mediterania, njia hii haijafanikiwa vizuri, hivyo suluhisho hilo linategemea eneo husika na si suluhisho la jumla”.
Vilevile, Chege anaelezea kuwa maarifa ya jadi yanaweza kusaidia kupunguza ukali wa moto na kuenea kwake, pamoja na kupunguza uzalishaji wa hewa chafu. Anasema nchini Kenya, maeneo ya hifadhi ndiyo yanayoathirika zaidi na moto, na sera za sasa za kuzima moto hazijafanikiwa. Anahimiza kuwa maarifa ya jadi yanaweza kuwa suluhu mbadala.
Chege anaelezea suala hili la moto kama lile muhimu kuanza kulitafakari sasa kukiwa na matarajio ya mvua nyingi katika sehemu mbalimbali, kwa sababu ya uwezekano wa nyasi nyingi kuchipuka na kurundikana. “Duniani kote, moto wa nyika unaongezeka na kusababisha kupotea kwa miti zaidi. Hilo ni tishio kubwa kwa misitu,” anasema.
Anahoji kuwa hii ni hatari kubwa hasa kwa viumbe adimu wanaopatikana Taita. Ikiwa moto unaoshuhudiwa hautadhibitiwa, viumbe hao wanaweza kutoweka kabisa. Chege anasisitiza kuwa sera na hatua za uhifadhi zinahitajika kwa haraka.
Je, jamii imeweka mipaka?
Shirika la Wanyamapori Kenya (KWS) linasema suala la moto si rahisi, lakini pia linasema jamii haijapigwa marufuku kabisa kutumia moto na kuudhibiti.
Robert Njue, naibu Mkurugenzi wa KWS katika Hifadhi ya Taifa ya Tsavo Mashariki, anasema taasisi hiyo inalenga kudhibiti namna moto unavyotumiwa ili kuzuia kusambaa kwake.
“Katika kipindi cha miaka minne iliyopita, zaidi ya asilimia 80 ya moto ulioshuhudiwa katika maeneo ya Tsavo ulianzia maeneo ya jamii. Hiyo inaonyesha hatari inayoweza kutokea pale moto unapotumiwa bila mpangilio na usimamizi wa kutosha,” Njue alisema.
“Tunawahimiza jamii kuwa makini wakati wanawasha moto katika maeneo yao ya mashamba yaliyopakana na mbuga za wanyama, kwa sababu moto unaweza kusambaa maeneo hayo na kuharibu makazi ya viumbe hai, kusababisha vifo vya wanyamapori na mifugo, na kuharibu mali,” alisema.
Kupatikana kwa suluhisho
Njue anasema KWS iko tayari kushirikisha mbinu zinazoweza kusaidia kuzuia na kudhibiti moto, ikiwa ni pamoja na maarifa ya kitamaduni, mradi ziwe salama na ziruhusiwe kisheria.
Mshiri naye anaamini kuna kitu kimoja ambacho hakipaswi kupotea: elimu na ufahamu wa jamii kuhusu mazingira wanamoishi.
Kwa Omaria, suluhisho ni kujenga mifumo ambayo itaweka wazi nani anaruhusiwa kuchoma, sehemu gani, wakati upi na chini ya masharti gani.
Chege anaelezea kuwa sayansi inaweza kusaidia kutoa majibu hayo kupitia data na mbinu mbalimbali za kuchunguza na kuchambua taarifa zinazoweza kuthibitishwa kuhusu moto, mazingira na bioanuai.
“Miongo mingi iliyopita, tulijua wakati sahihi wa kuchoma na kiasi gani cha kuchoma. Lakini leo moto unaweza kuja wakati ambao hakuna anayeutarajia. Huenda huu ndio wakati wa kufanya maamuzi, kwa sababu moto utakaofuata msimu wa El Niño hautasubiri Kenya iamue namna ya kuusimamisha,” Mshiri aliiambia Mongabay.
Picha ya bango: Moto uliteketeza zaidi upande wa mikaratusi (upande wa kushoto) wa msitu mmoja Kenya na ukazimwa na uoto wa asili wa msitu (ulio upande wa kulia). Picha kwa hisani ya Nature Kenya.
Jamii ya Ogiek walaumiwa na kufukuzwa kwa uharibifu wa misitu, lakini ukataji miti ovyo haujakoma
Teknolojia ya satelaiti yatumika kubaini na kudhibiti moto kwenye hifadhi za misitu
Kutambua ushiriki
