- UWA inasema kurejesha idadi ya wanyama walao nyasi kunaweza kuongeza vyanzo vya chakula kwa simba na kusaidia kurejesha idadi yao.
- Maafisa wanafanya uchunguzi wa vinasaba ili kubaini simba wanaofaa kuhamishwa kutoka Kenya hadi Mbuga ya Taifa ya Kidepo bila kuhatarisha uanuwai wa kinasaba wa simba waliopo.
- Wataalamu wanataka kuimarishwa kwa ushirikishwaji wa jamii, ikiwemo ugawaji wa mapato ya utalii na fidia kwa watu wanaopoteza mifugo kutokana na mashambulizi ya wanyamapori.
- UWA imeimarisha matumizi ya teknolojia za kidijitali katika ufuatiliaji wa wanyamapori, huku hatua za kupunguza migogoro kati ya binadamu na wanyamapori zikiendelea katika maeneo yanayozunguka hifadhi.
KAMPALA, Uganda – Idadi ya simba nchini Uganda imepungua kutoka 314 katika kipindi cha 2021–2022 hadi 291 katika kipindi cha 2023–2025, kwa mujibu wa ripoti ya Mamlaka ya Wanyamapori Uganda (UWA) iliyotolewa Aprili 2026.
Wataalamu wanahusisha kupungua kwa idadi hiyo na migogoro kati ya wanyamapori na jamii zinazoishi karibu na hifadhi, ukame na upungufu wa chakula cha simba, huku wakitaka jamii zishirikishwe zaidi katika uhifadhi.
“Katika Mbuga ya Taifa ya Queen Elizabeth, ambayo ilikuwa mojawapo ya maeneo muhimu kwa simba, tumekuwa tukipoteza idadi kubwa ya wanyama hao,” anasema John Makombo, Kamishna wa Usimamizi wa Bioanuwai katika Mamlaka ya Wanyamapori Uganda (UWA).
Dkt Taddeo Rusoke, mtafiti mwandamizi wa masuala ya uhifadhi nchini Uganda, anasema wakati wa ukame wa muda mrefu, maeneo yenye vyanzo vya maji kama Ziwa Mburo, magharibi mwa Uganda karibu na Mbuga ya Taifa ya Ziwa Mburo, hugeuka kuwa uwanja wa mgogoro baina ya wanyamapori na jamii za wafugaji wanaohamahama.
Dkt Rusoke anatahadharisha kuwa mgongano huo pia unatishia kusababisha magonjwa ya kuambukizwa kati ya wanadamu na wanyamapori.
“Jamii zinazoishi karibu na maeneo haya ya wanyamapori yanayolindwa zinafuga mifugo kama mbuzi, kondoo na kuku, kwa hivyo tunapoona idadi ya simba ikipungua, hilo linatokana na visa vya watu kuwaua kwa sumu baada ya wanyama hao kushambulia mifugo yao,” Dkt Taddeo anadokeza.
Dkt Gladys Kalema-Zikusoka, mtaalamu wa masuala ya uhifadhi na muasisi wa shirika la Conservation Through Public Health, linaloongoza juhudi za kuishi pamoja kwa amani kati ya binadamu na wanyamapori, anasema idadi kubwa ya mbuga na hifadhi za wanyamapori nchini Uganda, ikiwemo Queen Elizabeth, pia imevamiwa na mimea vamizi.
“Hili wakati mwingine linasababisha iwe vigumu kwa simba kupata wanyama wa kuwinda kwa ajili ya chakula, na mwishowe huwinda mifugo,” Dkt Kalema anafafanua.
Kalema anasema uwindaji wa mifugo mara nyingi huwafanya wanajamii kulipiza kisasi kwa kuwaua simba.
Mbinu za kurejesha vyanzo vya chakula katika hifadhi
UWA inasema mabadiliko ya tabianchi, yakiwemo ongezeko la joto na ukame, pamoja na mimea vamizi, vinabadilisha uoto katika hifadhi za wanyama, na kupunguza nyasi zinazoliwa na wanyama walaji mimea.
Hilo huathiri idadi ya wanyama hao na hatimaye kuathiri pia wanyama walao nyama kama simba, ambao hukabiliwa na upungufu wa chakula na hivyo kushindwa kuzaliana kwa kiwango kinachotosha.
Makombo anasema juhudi za uhifadhi za UWA zinajumuisha kuongeza wanyama wanaowindwa na simba kwa ajili ya chakula.
Katika Mbuga ya Taifa ya Kidepo, kaskazini mashariki mwa Uganda, Makombo anasema idadi kubwa ya nyati ni tishio kwa simba kwa sababu mara kadhaa wanyama hao wanazingira, kushambulia na kuwaua simba.
Maafisa sasa wameanza kutumia mbinu ya kurejesha wanyama wadogo walaji nyasi, wakiwemo paa na suala, ambao wanaweza kuwa chakula mbadala cha simba. Mbali na hilo pia wanatafakari kuanzisha mpango wa kuzalisha simba na baadaye kuwaachilia katika mbuga ambako simba hao wametoweka.
“Baadhi ya simba nchini Kenya, Ethiopia na Sudan Kusini wana mfanano (wa vinasaba) na simba wetu walio katika Mbuga ya Taifa ya Kidepo. Kwa hivyo tutachukua baadhi ya simba kutoka nchini Kenya na kuwapeleka katika Mbuga ya Taifa ya Kidepo,” anaongeza.
Lakini maafisa hao wanatahadharisha kuwa mpango huo utazingatia misingi ya kisayansi ili kuondoa uwezekano wa kuingiza katika mfumo wa ikolojia simba wenye utofauti wa kinasaba kutoka jamii nyingine.
“Tunataka kuhakikisha kwamba idadi ya simba katika Mbuga ya Taifa ya Kidepo inasalia na asili yake ya kijenetiki. Kwa hivyo, kwa sasa tunafanya uchunguzi wa kinasaba na tunaendelea kupata mafanikio makubwa, sasa tunajua kwamba baadhi ya simba nchini Kenya, Ethiopia na Sudan Kusini wana uhusiano wa kinasaba na wale walio katika Mbuga ya Taifa ya Kidepo. Kwa hivyo tunazingatia kuhamisha baadhi ya simba kutoka nchini Kenya hadi mbuga ya Kidepo ili kuongeza idadi,” alisema Makombo.
Maafisa hao wanafanya uchunguzi wa vinasaba vya simba hao kutambua ni simba gani wanaoweza kuhamishwa.
Simba nchini Uganda bado wako katika hatari ya kutoweka, lakini Makombo anasema kuna ishara chanya katika hifadhi nyingine, ikiwemo kuzaliwa kwa watoto wawili wa simba katika Mbuga ya Taifa ya Queen Elizabeth. Changamoto sasa ni kuhakikisha simba hao wanakomaa.
Dkt James Musinguzi, Mkurugenzi Mtendaji wa UWA, anasema mamlaka hiyo sasa imeanza kutumia mbinu za teknolojia za kisasa, ikiwemo mifumo ya kidijitali ya kufuatilia wanyamapori.
Juhudi za pamoja zinahitajika
Wataalamu hao wawili wanasema mbali na kulinda maeneo yaliyohifadhiwa, UWA inapaswa kuchukua hatua ya ziada kwa kuzisaidia jamii zinazoishi karibu na mifumo ya ikolojia.
“Viongozi katika Mamlaka ya Wanyamapori wanapaswa kuzihamasisha jamii kuhusu umuhimu wa mbuga za wanyama na kwa nini wanyama wanahitaji kulindwa na jinsi jamii zinavyonufaika kutokana na wanyamapori. Kama jamii zinazoishi karibu na mbuga, UWA pia inapaswa kuimarisha mfumo wa kugawana mapato yatokanayo na utalii na jamii zinazoishi karibu na hifadhi za wanyama kama ilivyopitishwa na bunge,” anasema Dkt Kalema-Zikusoka.
Pia wanayahimiza kuanzisha mbinu za asili kama upandaji miti, na kurejeshea maeneo ya asili yaliyoharibiwa ili kukabiliana na mabadiliko ya tabianchi, ambayo yanachochea ukame na mwishowe migogoro baina ya binadamu na wanyamapori kuhusu maliasili.
Dkt Makombo anasema UWA imeanzisha mpango wa fidia kwa jamii zinazoishi karibu na hifadhi. Kwa sehemu, mpango huu unafadhiliwa kupitia fedha zinazolipwa na watalii. “Mfuko huo unatumiwa kufidia watu waliopoteza mifugo yao kutokana na mashambulio ya simba, lengo ni kwamba jamii hizo zinapojua kwamba zitapewa msaada kutokana na hasara ya kupoteza mifugo, kwa kiasi kikubwa haziwezi kulipiza kisasi kwa kuwaua wanyama,” anafafanua Dkt Makombo.
Kwa mujibu wa Makombo, UWA pia imeanza kuhimiza juhudi za kuishi pamoja kwa amani kati ya binadamu na wanyamapori.
Anaeleza kuwa kama njia ya kupunguza mgogoro kati ya binadamu na wanyamapori, mamlaka hiyo sasa imeanza kujenga maeneo ya kinga ili kuwazuia wanyama kutoka maeneo ya hifadhi na kuwashambulia watu na mifugo.
Makombo anakiri kuwa jukumu la kulinda na kuhifadhi wanyamapori na mazingira yao si la mamlaka hiyo pekee, bali pia la wadau wote, wakiwemo mashirika mengine ya serikali, jamii pamoja na kampuni za watalii.
Dkt Kalema-Zikusoka anasema ongezeko la wanyama kama nyati, pundamilia na twiga ni ishara kwamba juhudi za uhifadhi zinapotekelezwa zinaweza kuzaa matunda, na kwamba iwapo Uganda inaziweka jamii katika mstari wa mbele katika uhifadhi, itakuwa na fursa kubwa ya kulinda wanyamapori na mazingira yao.
Ripoti hiyo ya UWA inasema Uganda ilirekodi ongezeko la nyati, pundamilia, viboko, twiga na suala pamoja na paa.
Sekta ya wanyamapori ndiyo uti wa mgongo wa utalii nchini Uganda, na huchangia asilimia 5.5 ya pato la taifa.
Lakini sekta hiyo kwa sasa inakabiliwa na shinikizo kubwa kutokana na athari za mabadiliko ya tabianchi, ikiwemo ukame na migogoro kuhusu maliasili kama vile vyanzo vya maji, kati ya wanyamapori na jamii zinazoishi karibu na hifadhi za wanyama.
Idadi kubwa ya mbuga na hifadhi za wanyama nchini Uganda zinapatikana karibu na Bonde la Ufa ambako vilevile jamii mbalimbali za watu huishi na kuendeleza ufugaji.
Kwa mfano, kwa mujibu wa Mamlaka ya Kitaifa ya Usimamizi wa Mazingira (NEMA) ya Uganda, nchi hiyo ina maeneo 39 yaliyohifadhiwa kwa ajili ya wanyamapori, yakiwemo mbuga za kitaifa, hifadhi za wanyamapori, maeneo ya uhifadhi wa wanyamapori yanayosimamiwa na jamii na maeneo maalum ya hifadhi. Kati ya hayo, 22 ni mbuga za kitaifa na hifadhi za wanyamapori, huku 10 zikiwa katika eneo la Albertine.
Albertine Rift ni miongoni mwa maeneo muhimu duniani kwa uhifadhi wa bioanuwai. Kwa mujibu wa NEMA, eneo hilo lina aina nyingi za wanyama wenye uti wa mgongo kuliko eneo lingine lolote barani Afrika, pamoja na zaidi ya nusu ya spishi za ndege wa Afrika na karibu asilimia 40 ya spishi za mamalia wa bara hilo. Pia lina aina nyingi za mamalia, ndege na amfibia wanaopatikana katika eneo hilo pekee kuliko eneo lingine lolote barani Afrika.
Eneo hilo lina mbuga muhimu zikiwemo Murchison Falls, Queen Elizabeth, Rwenzori Mountains, Kibale, Semliki, Bwindi na Mgahinga, pamoja na hifadhi kadhaa za wanyamapori na misitu ya hifadhi kama Bugoma na Budongo.
Uganda ni miongoni mwa nchi zenye utajiri mkubwa wa viumbe hai barani Afrika. Kulingana na UWA, ina zaidi ya spishi 18,000 za mimea na wanyama.
Uganda pia ni mojawapo ya nchi zenye idadi kubwa zaidi ya gorila wa milimani duniani. Takwimu rasmi za UWA zinakadiria kuwa ina sokwe wapatao 859.
Ripoti hiyo pia inaonyesha kuwa kati ya mwaka 2016 na 2021 kulikuwa na ongezeko la biashara haramu ya kakakuona, huku nyama huyo akilengwa kutokana na mahitaji makubwa duniani kwa ajili ya nyama yake na magamba.
Kwa Dkt Rusoke na Dkt Kalema-Zikusoka, wataalamu waliobobea katika masuala ya uhifadhi, mafanikio katika uhifadhi wa wanyamapori hayategemei kuwalinda wanyamapori pekee, bali pia kulinda maeneo yao, kurejesha vyanzo vyao vya chakula na, muhimu zaidi, kuhakikisha jamii zinazoishi karibu na hifadhi zinafahamu umuhimu wa uhifadhi.
Picha ya bango: Tembo wawili wanapita katika eneo oevu nchini Uganda. Wanyama hao wamezama nusu mwilini ndani ya maji na kuzungukwa na mimea ya majini. Picha kwa hisani ya UWA.
Washukiwa wanne wakamatwa kuhusiana na vifo vya tembo 18 katika mfumo wa ikolojia wa Amboseli
Kutambua ushiriki
