- Milima ya Taita imepoteza takribani asilimia 98 ya misitu yake ya asili katika miaka 200 iliyopita, huku vipande 12 vya misitu vikibaki kwenye vilele na miteremko mikali.
- Clara Mwakio alitumia zaidi ya miaka 18kuboresha shamba la ekari mbili, akipanda miti na mazao ya chakula licha ya kukosa udhibiti wa ardhi hiyo.
- Kenya Land Alliance inasema wanawake hutoa hadi asilimia 80 ya nguvu kazi,lakini wanamiliki asilimia 1 pekee ya hati za ardhi zilizosajiliwa kwa majina yao, huku asilimia 5–6 zikiwa za umiliki wa pamoja.
- Honorinah Wache anasema umiliki wa ardhi umemwezesha kufanya maamuzi ya muda mrefu kuhusu kilimo, upandaji miti na juhudi za kurejesha misitu.
TAITA-TAVETA, Kenya – Kusini mashariki mwa Kenya, karibu na misitu ya Taita, Mongabay ilikutana na Clara Mwakio, mwanamke mwenye umri wa miaka 50 na watoto wanne. Aliolewa mwaka 2002, akiwa na umri wa miaka 18. Amekuwa akijikimu kupitia kazi ya uhifadhi kwenye shamba lenye ukubwa wa ekari mbili, ambalo alipata likiwa tupu huko alikoolewa. Kabla ya kuanza kulilima na kupanda miti, Mwakio aliomba ruhusa kutoka kwa mumewe na familia.
Mwaka 2011 ndipo alipoanza kwa nguvu zote kulihifadhi shamba hilo na mazingira yaliyolizunguka. Anasema mwanzoni ilimbidi kuomba ruhusa kabla ya kupanda miti au hata kulima mazao ya chakula kwenye shamba hilo.
“Nilipoolewa, shamba hili lilikuwa pori. Lakini nilipotaka kuanza ukulima wa vyakula mbalimbali, kwanza nilipingwa, na iwapo ningepewa ruhusa, niliambiwa nisiulize msaada wowote wa kifedha ili kuwekeza kwenye shamba hilo.
Hatua kwa hatua Mwakio aliazimia kubadilisha shamba hilo na akaanza kupanda miti kutokana na miche waliyootesha na wanawake wenzake katika kitalu chao. Walipanda miti aina ya Macadamia (Macadamia integrifolia), msonobari wa Australia (Grevillea robusta ), mbereshamwitu (Hesperocyparis lusitanica), Eucalyptus (Eucalyptus grandis) na miti ya matunda kama vile mnyanya-mti (Solanum betaceum), mipera (Psidium guajava) na parachichi (Persea americana), pamoja na mboga, mahindi na mihogo.
Miti hiyo ilianza kutoa makazi na chakula kwa ndege, vipepeo, nyuki ambao kazi yao ni kuchavusha vyakula na viumbe wengine. Lakini kadiri juhudi zake zilivyoongezeka, ndivyo migogoro ya kifamilia ilivyozidi.
Mwakio anasema wakati mwingine alitaka kukata mti au kuuza mazao ili apate pesa za mahitaji ya kifamilia na karo ya watoto, lakini kabla ya kuikata au kuiuza alihitaji ruhusa ya mumewe na familia yake.
“Mimi ndiye ninayewekeza nguvu zangu katika shamba hili, lakini sina umiliki wala uwezo wa kufanya maamuzi kuhusu shamba hili,” Mwakio aliiambia Mongabay.
Mwaka wa 2023, juhudi zake na wanawake wengine zilianza kutambuliwa na Nature Kenya, hasa baada ya mabadiliko katika hali ya misitu na juhudi za uhifadhi wa bioanuwai kuanza kudhihirika.
Mwaka 2025, Mwakio na wenzake watano walichaguliwa kuwa wanawake mabingwa wa uhifadhi katika milima ya Taita, chini ya mpango wa Nature Kenya, unaojulikana kama AfriCelle.
Wamama hao walipata mafunzo kuhusu kilimo mseto, kilimo endelevu, upanzi wa miti na uhifadhi wa bioanuwai. Hata hivyo, jambo hilo halikufurahisha mumewe, hivyo kumfanya Mwakio apate ugumu kuhudhuria mafunzo hayo.
Wakati mwingine alihitaji kuomba ruhusa. Aliponyimwa, aliamua kwenda, japo alifahamu kwenda kwake kungeibua ugomvi kati yake na mumewe.
“Niliamua kutorudi nyuma na ndiyo maana nilitumia fursa yoyote ile kuhudhuria vikao, warsha na mikutano. Hapo niliweza kujifunza mengi kuhusu mazingira, ujuzi ambao unanisaidia sasa,” alieleza.
Rafiki zake walimtia moyo kuendelea na kile alichokiamini na kuimarisha azma yake ya kurejesha sura ya bioanuwai. Wiki chache zilizopita, baada ya migogoro ya miaka mingi kuhusu ardhi na uhifadhi, Mwakio alifukuzwa nyumbani.
“Nimekuwa nje ya nyumba yangu kwa zaidi ya mwezi mmoja. Nimeacha shamba nililowekeza nguvu zangu zote kwa zaidi ya miaka 18 kuliboresha. Lakini sijaacha kazi yangu ya uhifadhi,” alisema.
Kuanza safari upya
Wanafamilia kutoka alikozaliwa wamemukaribisha na kumpa nafasi ya ardhi, anapoendeleza shughuli za uhifadhi wa misitu katika jamii na kuwekeza tena katika kilimo.
Kwa sasa Mwakio hana uhakika nini kitakachotokea kwa ardhi ambayo amewekeza nguvu zake zote kwa miaka mingi. “Natamani ningekuwa na umiliki wa ardhi hii, kwa sababu ari yangu ya kurejesha mazingira na bioanuwai na kuboresha usalama wa chakula ni kubwa”.
Uhakika wa ardhi na maamuzi
Simulizi ya Mwakio ni tofauti na ile ya mwanamke mwenzake, Honorinah Wache.
Japo hakuwa na uelewa wa kutosha kuhusu kilimo mseto, Wache anamiliki shamba analolitumia. Amepanda miti, kulima chakula na kufanya uwekezaji wa aina nyingi wa muda mrefu.
Miaka kadhaa iliyopita, alipoanza kujiunga na makundi ya uhifadhi, ikiwemo Community Forest Association, alijifunza na kufanya kazi na wanawake wengine. Hatimaye juhudi zao zilionekana na Nature Kenya.
Wache sasa ni katibu wa kikundi cha Iyale Angamiza Jangwa Seedling Group, chenye wanachama 16, kilichoanzishwa mwaka 2009 kusaidia kuhifadhi na kusimamia mabaki ya misitu ya Iyale, Wesu na Mbale iliyo katika Kaunti ya Taita Taveta.
Likisaidiwa na Darwin Initiative, kundi hilo liliweza kurudisha hekta 16.1 za maeneo yaliyoharibiwa na moto na uharibifu mwingine katika msitu wa Iyale, kwa kupanda miche 20,068 ya miti mbalimbali ya asili kutoka katika kitalu chao.
Nature Kenya imesema takribani asilimia 98 ya misitu ya asili ya milima ya Taita imepotea katika kipindi cha miaka 200 iliyopita kutokana na mabadiliko ya matumizi ya ardhi, na mabaki yake sasa yamegawanyika katika vipande vidogo kwenye vilele na miteremko ya milima ya Taita.
Katika mradi mmoja wa urejeshaji wa misitu unaohusisha jamii, Nature Kenya imefanya kazi na Dawida Biodiversity Conservation Community Based Organization pamoja na Vyama vya Misitu ya Jamii vitano katika maeneo ya milima muhimu ya Taita.
Wache anaamini kuwa uhifadhi wa misitu unaathiri moja kwa moja maisha ya jamii. “Tunapohifadhi misitu, tunapata hewa safi, mvua nzuri, malisho mazuri, vyakula vyenye thamani na virutubishi, usalama dhabiti wa chakula na nyuki wanapata chakula na kuendelea kuchavusha mimea mbalimbali”.
Kundi hilo pia linaendeleza uhifadhi wa maisha, ambalo lina mizinga 60 ya Langstroth na limepewa mafunzo ya ufugaji nyuki pamoja na kuongeza thamani ya bidhaa za nyuki, ambapo wanatengeneza krimu za kupaka mwili zinazojulikana kama “Kilambo Soft”.
Kwa Wache, umiliki wa ardhi unampa nafasi ya kupanga kwa sasa na kwa siku zijazo bila wasiwasi. Hali hii imemuwezesha kupanda miti mingi ya kiasili.
“Mimi sina wasiwasi, nalima, napanda aina yoyote ya miti ninayotaka yenye manufaa na nawekeza zaidi kwa sababu nina umiliki. Nina nguvu ya kufanya maamuzi ya muda mrefu, wala sihofu chochote,” anasema.
Suala hili limeangaziwa katika ukanda wa Intergovernmental Authority on Development (IGAD), ambayo imekuwa ikifanya kazi kuhusu haki za wanawake katika ardhi kupitia IGAD Regional Women’s Land Rights Agenda.
Shirika hilo linasema usalama wa umiliki wa ardhi unaweza kuongeza uwezo wa wanawake kuwekeza katika matumizi endelevu ya ardhi na kujenga maisha yanayostahimili mabadiliko ya tabianchi.
Joselyn Bigirwa, mtaalamu wa masuala ya jinsia na ardhi IGAD, anasema: “Wanawake wanapokuwa na usalama na usawa katika upatikanaji na udhibiti wa ardhi, wanakuwa na fursa nzuri zaidi ya kulinda mazingira na maliasili, pamoja na kuimarisha njia za kujikimu kimaisha”.
Bigirwa anasema katika baadhi ya maeneo ya ukanda wa IGAD, wanawake bado wanapata ardhi kupitia waume zao au ndugu zao wa kiume, jambo analosema linaweza kufanya haki zao za ardhi kutokuwa salama wakati ndoa au mahusiano yanapovunjika.
Uhusiano wa jamii na uhifadhi
Nchini Kenya, Kenya Forest Service (KFS) ina jukumu la kusimamia na kulinda misitu. KFS pia inatekeleza mpango wa Usimamizi Endelevu wa Misitu na Urejeshaji wa Mandhari ya Misitu, kwa ushirikiano na wadau wengine, unaolenga kuongeza kiwango cha uoto wa miti nchini Kenya, Taita Taveta ikiwa miongoni mwa kaunti nane zinazolengwa na mradi huo.
KFS inaendeleza pia lengo la kitaifa la kupanda miti bilioni 15 kufikia mwaka 2032, ikiwa ni sehemu ya juhudi za kuongeza kiwango cha miti na kukabiliana na mabadiliko ya tabianchi.
Kwa wanawake wanaoishi karibu na misitu, uhifadhi hauishii katika kupanda miti na kutunza mazingira pekee, bali pia unahusu ushiriki wao katika maamuzi, umiliki wa ardhi na nani atakayenufaika na uwekezaji.
Faith Alubbe kutoka la Kenya Land Alliance anaeleza: “Wanawake wanapokuwa na haki juu ya ardhi, wanapata nguvu ya kufanya mabadiliko endelevu na ya miaka mingi kwa masuala ya kilimo na uhifadhi wa mazingira”.
Udhibiti wa ardhi na uhifadhi
Kulingana na utafiti wa Mallion Onyambu wa mwaka 2019, wenye kichwa “Umiliki wa Ardhi kama Alama ya Mahusiano ya Kijinsia ya Mamlaka katika Jamii ya Gusii, Kenya: Mtazamo wa Kihistoria,” kupata nafasi ya kutumia ardhi hakumaanishi kuwa mtu ana mamlaka ya kuamua jinsi ardhi hiyo itakavyotumika au kunufaika na matokeo ya kazi anayowekeza humo.
Utafiti huu kuhusu jamii ya Wakisii nchini Kenya unaonyesha kuwa ardhi si rasilimali ya kiuchumi pekee, bali pia ni sehemu ya mahusiano ya kijamii na mamlaka. Kihistoria, wanawake wa Gusii walikuwa na haki za kutumia ardhi kwa kilimo na uzalishaji wa chakula kwa ajili ya familia, lakini hawakuwa na haki sawa za kuimiliki au kufanya maamuzi makubwa kuhusu ardhi hiyo.
Utafiti huo pia unaonyesha kuwa mabadiliko kutoka mifumo ya kimila kwenda kwenye umiliki binafsi na hati za ardhi yaliimarisha umiliki wa wanaume katika maeneo yaliyofanyiwa utafiti, huku haki za wanawake za kutumia ardhi zikiwa hazijalindwa ipasavyo.
Utafiti huo pia unaonyesha kuwa wanawake hawakuzuiwa kabisa kutumia ardhi tangu zamani. Katika jamii ya Gusii, walikuwa na haki zinazotambulika za kuitumia ardhi kwa kilimo na mahitaji ya familia, ingawa haki hizo zilitegemea kwa kiasi kikubwa uhusiano wao na wanaume wa familia. Utafiti huo unaeleza kuwa haki hizo za matumizi zilidhoofika kadiri mfumo wa umiliki binafsi wa ardhi ulivyoenea, na hivyo kuongeza utegemezi wa wanawake kwa wamiliki wanaume.
Kwa mujibu wa Africa Data Hub, wanawake na wanaume hawana fursa sawa ya kupata na kudhibiti ardhi. “Kulingana na muhtasari wa sera wa mwaka 2021 wa Kenya Land Alliance, wanawake wanamiliki asilimia moja pekee ya hati zote za ardhi, huku asilimia 5 hadi 6 ya hati zikiwa na umiliki wa pamoja wa wanawake na wanaume.
“Hata hivyo, wanawake hufanya asilimia 80 ya nguvu kazi katika jamii zinazotegemea zaidi kilimo,” inasema.
Umoja wa Mataifa, kupitia United Nations Convention to Combat Desertification</ unatambua umuhimu wa usalama wa umiliki wa ardhi katika usimamizi endelevu wa ardhi na urejeshaji wa mazingira.
Mwakio sasa anataka wanawake wapewe nafasi kubwa zaidi ya kushiriki na kutoa sauti katika uhifadhi. “Wanawake tuna nguvu na tunaweza kuimarisha uhifadhi. Tunahitaji tu kupewa nafasi, haki salama za ardhi na uwezo wa kufanya maamuzi bila hofu. Tuna suluhisho kwa mambo mengi yanayohusu mazingira”.
Picha ya bango: Honorinah Wache, mwanamke anayemiliki shamba analolitumia. Amepanda miti, kulima chakula na kufanya uwekezaji wa aina nyingi wa muda mrefu. Picha na Linah Mwamachi, Mongabay.
Kutambua ushiriki
