Naserian, pangolini mkubwa wa ardhini, aliishi kwa karibu miaka miwili katika eneo pekee linalojulikana nchini Kenya ambako wanyama hawa hupatikana — Msitu wa Nyekweri.

Watafiti kutoka The Pangolin Project walipoanza kumfuatilia mwaka 2025, walimkuta akipita katika mazingira ambayo misitu, mashamba na uzio vinazidi kuchanganyika. Kila usiku, alitoka gizani mwa Msitu wa Nyekweri na kupita katika mchanganyiko wa misitu, mashamba na malisho kwenye mipaka ya magharibi ya Hifadhi ya Taifa ya Maasai Mara.

Watafiti walifuatilia ishara ya GPS ya Naserian kwenye skrini za kompyuta kutoka kituo chao karibu na hifadhi, wakimwona akifuata njia za kawaida kupitia vipande vingi vya ardhi vinavyomilikiwa na watu binafsi.

Kisha usiku mmoja, ishara ilisimama.

Timu kutoka shirika hilo la utafiti wa pangolini lililoko Kenya ilienda eneo hilo na kumkuta Naserian amekufa chini ya uzio wa umeme. Baada ya miaka ya kupita katika mazingira yanayobadilika, waya mmoja wenye mkondo wa umeme ulisababisha kifo chake.

Mazingira yanayozidi kufungwa

Pangolini mkubwa wa ardhini (Smutsia gigantea) ni spishi iliyo Hatarini Kutoweka, makazi yake yakienea Magharibi na Kati mwa Afrika, na idadi yake inaendelea kupungua.

Idadi pekee inayojulikana nchini Kenya inapatikana Nyekweri, lakini si mahali salama kwao. Tangu 2022, watafiti wameripoti vifo 15 katika eneo hilo, ikiwemo 14 vilivyosababishwa na mshtuko wa umeme kutoka kwenye uzio. Kwa kuwa wanaokadiriwa kubaki nchini Kenya ni chini ya 30, kila kifo kina uzito mkubwa.

Pangolini mkubwa wa ardhini ndiye mkubwa zaidi kati ya spishi nane — zote zinazopatikana Afrika na Asia. Kwa kawaida hupatikana kwa msongamano mdogo na huzaa mtoto mmoja kwa wakati mmoja, hivyo upotevu huo ni mgumu kufidia.

Spishi zote nane za pangolini ziko hatarini kutoweka. Kwa miongo mingi, pangolini wamekuwa miongoni mwa wanyama wanaosafirishwa kwa njia haramu zaidi duniani, kulingana na International Fund for Animal Welfare (IFAW).

Hata hivyo, katika mfumo wa ikolojia unaozunguka Maasai Mara, tishio kubwa zaidi kwa sasa kwa spishi hii limebadilika. Labda si ujangili wa magamba ya keratin yanayofunika miili yao — ambayo yana thamani kubwa sana China na Asia ya Kusini-mashariki — bali ni mabadiliko ya polepole na yanayojikusanya katika makazi yenyewe.

“Watu mara nyingi hudhani ujangili ndio hatari kubwa zaidi inayowakabili pangolini, lakini hali halisi Nyekweri ni ya kutisha zaidi,” Michael Koskei, meneja wa ufuatiliaji wa uhifadhi na data wa The Pangolin Project, aliambia Mongabay.

“Kwa sasa, uzio huu unauwa pangolini kwa kasi zaidi kuliko wafanyabiashara haramu wanavyowakamata. Tunaona spishi ikielekea kutoweka katika eneo hili, si kwa sababu ya kuwindwa, bali kwa sababu haiwezi tena kusogea salama katika makazi yake yenyewe.”

Uzio wa umeme katika mazingira

Uzio wa umeme ni jambo jipya kiasi katika eneo hili. Msitu wa Nyekweri ulikuwa sehemu ya mazingira mapana yaliyounganishwa ambapo wanyamapori walitembea kwa uhuru katika ardhi ya jamii ya Wamaasai, lakini misitu katika eneo hilo inapotea kwa kasi.

“Kipande cha msitu kilichoonekana salama miezi michache tu iliyopita kinaweza kutoweka ndani ya wiki moja,” Koskei alisema. Ameshuhudia mabadiliko hayo yakitokea moja kwa moja kutoka ofisini kwake panapoangalia malisho ya Wamaasai yanayoenea katika eneo hilo.

Ardhi za mababu zimegawanywa katika vipande vinavyomilikiwa na watu binafsi, na misitu imefyekwa kwa ajili ya kilimo na makazi. “Miti inakatwa, mkaa unachomwa, ardhi inagawanywa kati ya warithi, na uzio hufuata haraka,” Koskei alisema.

Peter Ole Tompoy, mkazi anayehudumu kama mwenyekiti wa shirika la kiraia la eneo hilo, Nyekweri-Kimintet Community Forest Conservation Trust, naye ameshuhudia mabadiliko hayo. Ana umri wa miaka 73 na ameishi Nyekweri maisha yake yote. Alipokuwa mdogo, wanyamapori “wangeweza kusogea kutoka mahali pamoja hadi pengine bila kizuizi,” alisema.

Baada ya mgawanyiko wa ardhi katika miaka ya hivi karibuni, wamiliki wa ardhi walisimamisha uzio ambao uligawanya mazingira katika vipande vilivyotengwa, ukikatiza ushoroba wa wanyamapori na njia za uhamaji ambazo wanyamapori wametegemea kwa vizazi.

Data ya ufuatiliaji ya The Pangolin Project imeonyesha ukweli huo wazi kabisa. Usiku baada ya usiku, pangolini wenye viunzi wanaonekana wakivuka vipande vingi vya ardhi vinavyomilikiwa na watu binafsi, wakipita katika mazingira yaliyogawanyika, yenye takriban kilomita 268 (maili 167) za uzio wa umeme.

Kutafuta njia ya kuishi pamoja

Uzio ni sehemu ya tatizo kubwa zaidi. Mazingira yanabadilika kwa kasi: zaidi ya asilimia 80 ya Msitu wa Nyekweri, ambao uko karibu na Hifadhi ya Maasai Mara, umefyekwa katika miaka 20 iliyopita kwa ajili ya mazao na malisho ya mifugo, kulingana na Legado, shirika la kimataifa lisilo la faida linalokuza mabadiliko yanayoongozwa na jamii.

Msitu huu, unaodhibitiwa na Wamaasai wa Mara na watu wengine wa kiasili, unakaliwa na wanyamapori wengi wa Afrika, ikiwemo pangolini wakubwa wa ardhini.

Tishio linalotokana na uzio limechochea mwitikio wa kipekee wa uhifadhi. Badala ya kuondoa uzio kabisa, wahifadhi na wamiliki wa ardhi wa eneo hilo walifikia suluhisho rahisi zaidi.

Katika eneo lote la Nyekweri, wamiliki wa ardhi Wamaasai wanakubaliana kwa hiari kuzima umeme kwenye waya wa chini wa uzio wao wa umeme. Hatua hiyo inaunda nafasi nyembamba zinazoruhusu pangolini kupita chini salama, huku mifugo ikiwa bado imelindwa na wanyama wakubwa wakizuiwa.

Ikiendeshwa kwa kiasi kikubwa kwa ushiriki wa jamii, The Pangolin Project inasema hii imekuwa moja ya hatua zake bora zaidi za uhifadhi.

“Tulikubaliana kutoweka umeme kwenye waya mbili za chini za uzio ili kuruhusu pangolini kupita salama,” Tompoy alisema. “Kwa huzuni, pangolini mkubwa pekee niliyewahi kuona alikuwa amekufa. Alikuwa amepigwa na umeme wa uzio. Kuona hivyo kulinifanya nitambue uzio huu ulikuwa ukifanya nini kwa pangolini.”

Uzoefu huo ulimfanya aamini bila shaka kwamba jamii lazima zitafute njia mpya za kuishi pamoja na wanyamapori, alisema, na yeye amekuwa sehemu ya suluhisho.

Kupunguza hatari ya uzio mbaya

Tofauti na mamalia wengi wakubwa, pangolini hawawezi kuruka juu ya uzio huo. Wanapotishiwa, wanajifunga kuwa mpira mzito — ulinzi ambao hauwakingi dhidi ya umeme.

Watu wengi wanaoishi hapa wanaona uzio ni jambo la lazima. Naisenya Rakita ni miongoni mwao. Shamba lake la hekta 56 (ekari 140) liko karibu na Hifadhi ya Taifa ya Maasai Mara, na wanyamapori ni sehemu ya maisha ya kila siku.

Wanyama wa porini mara kwa mara huingia kwenye ardhi yake, alisema, na wanyama wanaowinda hawako mbali. Ili kulinda mazao dhidi ya tembo na mifugo dhidi ya simba na wanyama wengine wanaokula nyama, yeye, kama wakazi wengi, alisimamisha uzio wa umeme kuzunguka shamba lake.

“Simba mara nyingi hufuata mawindo ya porini eneo hili na, katika mchakato huo, wanakula mifugo yetu,” alisema.

Kwa familia zinazotegemea ng’ombe, kondoo na mbuzi, shambulio moja linaweza kuwa hasara kubwa ya kifedha. Katika muktadha huo, uzio si ishara ya kujitenga na mazingira, bali ni zana ya kuishi.

“Tumekuwa na majirani waliopoteza mifugo mingi usiku mmoja kwa wanyama wanaowinda,” Rakita alisema. “Fidia imetolewa chini ya sheria, lakini haipatikani kila wakati watu wanapohitaji. Ndiyo maana wengi wetu tunahisi hatuna budi kusimamisha uzio.”

Jibu, wahifadhi wamegundua, si kuondoa uzio, bali kuufanya uwe salama zaidi kwa pangolini.

Kujua kwamba pangolini wakubwa wa ardhini bado wanaishi karibu kulibadilisha mtazamo wa Ben Sulel kuhusu ardhi yake. Baada ya mazungumzo na wahifadhi wa jamii, alikubaliana kukata umeme kwenye waya wa chini wa uzio wake na tangu wakati huo amewahimiza majirani wake kufanya vivyo hivyo.

“Nilipoelewa kile pangolini wanachohitaji ili kuishi, nilitambua ardhi yangu ni sehemu ya kitu kikubwa zaidi,” alisema.

Mabadiliko kama hayo yalimfikia pia mkulima Ole Manguyo. Ingawa alikuwa akijua kuhusu pangolini tangu utotoni, alisema hivi karibuni tu aliweza kuthamini umuhimu wao wa kiikolojia na jukumu wanalotekeleza katika kudhibiti idadi ya mchwa na wadudu wengine.

Pangolini hutumia ndimi zao ndefu zenye nata kula wadudu hawa, ambao ni chakula chao kikuu. Pangolini mmoja anaweza kula hadi wadudu milioni 70 kwa mwaka, hivyo wana jukumu kubwa sana katika kudhibiti idadi ya wadudu.

“Awali, nilidhani pangolini wangeweza kuwa tatizo kwa shamba langu,” alisema. “Haikuwa mpaka nilipojifunza zaidi kuwahusu kupitia mradi huu ndipo nilitambua hawaharibu mazao.”

Alikuwa amepanga kuzingira shamba lake lote kwa uzio, lakini badala yake alilenga maeneo yanayotumiwa kwa kilimo na malisho tu, akiacha maeneo makubwa ya makazi ya asili wazi.

“Hata pale nilipoweka uzio, nimewaacha waya wa chini bila umeme ili pangolini waweze kupita chini yake salama,” alisema.

Ole Tompoy, Rakita, Sulel na Manguyo wako miongoni mwa wamiliki wa ardhi wanaozidi kuongezeka, wanaoishi karibu na maeneo yaliyolindwa, ambao wanaonyesha kwamba ardhi yenye tija ya kilimo na wanyamapori wanaostawi havihitaji kuwa vitu visivyoendana.

Kwa jumla, wamiliki wa ardhi wenye mashamba karibu na Maasai Mara wameacha waya mbili au tatu za chini bila umeme katika kilomita takriban 134 (maili 83) za uzio — nusu ya uzio wote wa umeme uliopigwa ramani Nyekweri — kulingana na The Pangolin Project.

Kufuatilia na kuokoa pangolini

Kwa kutumia EarthRanger, jukwaa la ufuatiliaji wa wanyamapori kwa wakati halisi, watafiti wanachanganya data ya ufuatiliaji wa GPS na ramani za kidijitali za uzio ili kufuatilia pangolini wenye viunzi wanapopita katika makazi haya yanayozidi kugawanyika. Mfumo huu unawawezesha kutambua maeneo hatari yanayoweza kusababisha mgongano kabla mnyama hajafikia uzio.

Kwa kuunda geofences za kidijitali (mipaka pepe) zinazoonyesha maeneo yenye uzio wa umeme, mfumo hutuma tahadhari kiotomatiki kwa walinzi kila wakati pangolini mwenye kiunzi anapokaribia eneo lenye hatari kubwa, na kuwezesha timu zilizoko uwanjani kujibu haraka.

Hata hivyo, pangolini wakubwa saba tu wa ardhini kwa sasa wamewekwa viunzi vya GPS, ambavyo vimefungwa kwenye magamba yao karibu na mikia yao. Wengine wote wanasogea katika mazingira bila kufuatiliwa, kulingana na watafiti.

Hata hivyo, data ya mienendo imetoa ushahidi wenye ushawishi ambao umesaidia kuwashawishi wamiliki wa ardhi kubadilisha uzio wao.

Juhudi hizi bado zinaendelea hatua kwa hatua na hakuna uhakika kwamba zitaendana na mabadiliko ya haraka yanayotokea katika eneo hilo. Lakini Wilson Parkesui, afisa wa ulinzi wa makazi wa The Pangolin Project anayefanya kazi kwa karibu na wamiliki wa ardhi wa eneo hilo, anasema mitazamo inabadilika polepole.

“Si kila mtu amekubaliana bado,” alisema. “Baadhi ya watu bado wanakataa kukata umeme kwenye uzio wao. Lakini kidogo kidogo, wamiliki wa ardhi wengi wanaanza kuelewa kwamba kutengeneza nafasi kwa pangolini hakumaanishi kuacha namna yao ya kujikimu.”

Zaidi ya kulinda pangolini

Kwa baadhi ya wamiliki wa ardhi, kukata umeme kwenye waya wachache ni mwanzo tu.

Zaidi ya uzio salama, mikataba ya hiari ya uhifadhi inawahimiza wamiliki wa ardhi kulinda na kurejesha misitu ili ushoroba wa wanyamapori ubaki wazi. Chini ya mikataba ya uhifadhi ya mwaka mmoja, familia hulipwa kuhifadhi msitu uliopo, huku mikataba ya miaka 15 ikiruhusu urejeshaji wa hadi asilimia 90 ya ardhi kurejeshwa, ikibakiza nyumba na bustani za jikoni tu. Malipo yanaunganishwa na hali ya kiikolojia ya ardhi, The Pangolin Project iliambia Mongabay.

Hadi sasa, zaidi ya hekta 6,000 (ekari 14,800) za ardhi inayomilikiwa na watu binafsi zimewekwa chini ya mikataba ya uhifadhi.

“Lengo ni kuunganisha tena makazi ya kutosha ili kusaidia idadi endelevu ya pangolini wakubwa wa ardhini,” Beryl Makori, mkurugenzi wa programu wa The Pangolin Project, alisema. “Kukata umeme kwenye waya wa chini wa uzio kunaondoa tishio moja la haraka, lakini ni sehemu tu ya suluhisho. Bila kulinda kilichobaki cha msitu, hakutakuwa na mahali pa pangolini kulisha, kujificha na kuzaliana.”

Kwa Makori, juhudi hii inaenea mbali zaidi ya kuokoa spishi moja iliyo hatarini kutoweka.

“Tukipoteza msitu uliobaki, tutapoteza zaidi ya pangolini,” alisema. “Tutapoteza mfumo mzima wa ikolojia unaohifadhi kaboni, unalinda vyanzo vya maji, unasaidia spishi nyingine nyingi zisizohesabika na unategemeza namna ya kujikimu ya watu wa eneo hilo. Kulinda pangolini kunamaanisha kulinda msitu wenyewe.”

Picha ya bango: Saruni, pangolini dume mkubwa wa ardhini, alifuatiliwa na wahifadhi katika mfumo wa ikolojia wa Msitu wa Nyekweri kwa lengo la kumwepusha na uzio wa umeme. Baada ya kupoteza kiunzi chake cha ufuatiliaji, Saruni alitoweka kwenye mfumo wa ufuatiliaji, na kufikia 31 Agosti 2026 haikujulikana kama bado alikuwa hai. Picha kwa hisani ya The Pangolin Project.

Nukuu:

Wang, X., Janssens, G. P., Xie, C., Xie, B., Xie, Z., He, H., … Xu, J. (2022). To save pangolins: A nutritional perspective. Animals, 12(22), 3137. doi:10.3390/ani12223137

Habari hii ilichapishwa kwa mara ya kwanza hapa mnamo tarehe 15/09/2026 kwa lugha ya Kiingereza.

Uelewa mdogo unavyochochea kutoweka kimya kimya kwa kakakuona Tanzania

Kutambua ushiriki

Lynet Contributing Editor, Swahili

Mada

IkolojiaKuzuia Kutoweka kwa SpishiPangoliniSpishiSpishi zilizo Hatarini KutowekaTabia za WanyamaUokoaji wa WanyamaporiWanyamaWanyama WanaowindaWanyamaporiAfrikaAfrika MasharikiKenya

Tazama mada