- Warastafari na washirika wao wanageuza taka kama makopo na chupa za plastiki kuwa vyombo vya kupandia mimea katika maeneo yenye nafasi finyu Kibera.
- Penda Mama Earth huendesha usafi wa hiari, hupanda miti ya kiasili na kutumia shamba lao kuwa kituo cha kujifunza kwa jamii.
- Juhudi hizo zinasaidia kuongeza uoto, kukuza chakula na kipato, huku kikundi kikiripoti kurejea kwa wachavushaji kama nyuki.
- Licha ya changamoto za maji na ufadhili, vikundi vinaendelea kukuza uhifadhi wa mazingira na kujitengenezea fursa za kiuchumi.
KIBERA, Kenya — Jua kali la mchana, na upepo wa wastani, vimetanda Magumoini, kijiji cha makazi ndani ya kitongoji duni cha Kibera, Nairobi. Eneo hili liko karibu na Bwawa la Nairobi, mahali ambapo mafuriko na uchafuzi wa mazingira ni matatizo ya kawaida.
Nickson Ndeda, mwanamume mwenye umri wa miaka 27, na baba wa watoto watatu, anatoka nyumbani kwake — nyumba ya bati iliyosimama ukingoni mwa Mto Ngong — akiwa amevaa T-shirt ya kijivu na kofia iliyofunika nywele zake za dreadlocks. Anasalimia timu ya Mongabay kwa kugongesha ngumi, akiwa kimya na imara. Hii ni salamu ya kawaida miongoni mwa jamii ya Rastafari.
Pembeni ya nyumba yake vimewekwa vifaa mbalimbali, vikiwemo makopo ya plastiki anayopanga kuyatumia tena. Katika ua huo mdogo pia kunaonekana ndoo za plastiki na vyungu vya udongo vyenye mimea. Anachukua plastiki moja na kuitumia kuchota maji na kumwagilia mimea hiyo.
Ndeda anazungumza Sheng — lugha ya mitaani ya Kenya inayochanganya Kiswahili, Kiingereza, na lugha nyingine za Kenya. “Mimi ni mwanachama wa kikundi cha Rastafari, na ninafanya kilimo cha mjini na kukusanya taka. Tunaamini katika kutunza mazingira, kwani hii ni sehemu ya utamaduni wetu,” anasema.
Ndeda anaelezea Mongabay jinsi kilimo kwa kutumia vifaa vinavyopatikana katika mtaa huo, ambako nafasi ya ardhi ni finyu, kimemfurahisha. “Nilianza kulima kwa kutumia makopo ya plastiki ya taka na vyombo vya maziwa. Nilikuwa nikivikusanya, kuvijaza udongo, na kupanda mimea ya matunda na mimea ya dawa ndani yake,” alisema.
Hatua kwa hatua, Ndeda ameunda bustani ndogo katika ua wa nyumba yake ya kupanga. Majirani na marafiki wake wameanza kukubali na kupenda aina yake ya kilimo.
“Watu hupita na kuuliza kama wanaweza kununua mimea. Mimi huiuza. Nina mimea ya dawa kama lemongrass, aloe vera, na matunda kama papai. Aina hii ya kilimo imesaidia kuongeza uoto katika sehemu hii ya Kibera. Hewa hapa imechafuliwa — unaweza kunusa harufu mbaya hata ukiwa mbali. Lakini mimea husaidia kupunguza kwa kiasi harufu hiyo,” anaeleza Ndeda.
Ndeda anafahamu pia manufaa ya kiafya ya baadhi ya mimea anayoilima. “Natumia lemongrass kama kiungo cha chai, na mmea huo huo unafukuza mbu. Pia tunapanda mint na lemongrass ambazo harufu yake hufukuza wadudu waharibifu,” anasema.
Kabla ya kuanza mradi huu wa kupanda mimea, Ndeda alikuwa akitafuta kazi bila mafanikio, huku akikabiliwa na ubaguzi kutoka kwa baadhi ya watu katika jamii. “Fursa za kazi zilikuwa chache. Warastafari hubaguliwa — wengine wanaamini Warastafari ni wahalifu. Hata hivyo, hii ni mtindo wa maisha tu,” aliiambia Mongabay.
Pamoja na hayo, Ndeda anasema dhamira yake ya kuipatia mtaa huo uoto wa kijani inatokana na imani za harakati ya Rastafari. “Tunaamini katika Jah, Muumba wa ulimwengu. Tuna wajibu wa kutunza dunia kupitia uhifadhi wa mazingira,” alisema, na kuongeza: “Pia ninafuga kuku na nguruwe kwa ajili ya kuuza, kama chanzo cha riziki.”
Utafiti uliofanywa na Laura Ochoa-Alvarado na wenzake unaonyesha kuwa miti na mimea ya mijini inaweza kunyonya moja kwa moja gesi hatari kama dioksidi ya nitrojeni kupitia majani yake. Tafiti nyingine zinaonyesha kwamba aloe vera na lemongrass vinaweza kupunguza shinikizo la damu na vina uwezo wa kupunguza sukari mwilini.
Mongabay iliitembelea hekalu — mahali pa ibada — ambapo kikundi hukusanyika kwa shughuli za kidini. Katika Makina, ndani ya kitongoji duni cha Kibera, Warastafari hukusanyika kila Jumamosi ili kuabudu. Ndani ya chumba hicho, bendera ya Rastafari inasimama pembeni ya mabango yenye ujumbe mbalimbali, huku ngoma, sanaa, na vifaa vingine vikionekana kila upande. Wanachama wachache, akiwemo Ras Ng’ang’a Njuguna, wameketi kimya katika chumba chenye mwanga hafifu.
“Tumekusanyika hapa kuabudu. Leo ni Jumamosi, na tumekuja kumshukuru Jah,” anasema Ng’ang’a. “Kama Warastafari, tunakula vyakula vya asili, ambavyo vingi ni mimea. Tunavipanda katika maeneo yetu.”
Kwa sababu ya juhudi zao za kupanda mimea mjini, kikundi cha Rastafari sasa kinashirikiana na Penda Mama Earth, shirika la kijamii lililoko ndani ya Kibera — kitongoji duni kubwa zaidi barani Afrika.
Mophat Minishi, anayeongoza kikundi cha Penda Mama Earth chenye wanachama 30, aliiambia Mongabay kwamba uamuzi wa kubadilisha taka kuwa fursa ulikuwa na msingi wake. “Dunia inatupa mengi, ikiwemo sauti za ndege na mito. Lakini watu hawavipendi. Hawapandi miti, wanachafua tu,” alisema.
Mbali na juhudi za wanachama binafsi kupanda mimea nyumbani kwao, kikundi kina shamba linalosimama ng’ambo ya ukuta wa bati kwenye mpaka kati ya Lang’ata na Kibera. Wanalitunza, huku wakishiriki katika shughuli nyingine kama usafi wa hiari, ambapo hukusanya chupa za plastiki ambazo hutumiwa kama vyombo vya kupandia mimea. “Katika kila shughuli ya kupanda miti, tunatanguliza miti ya kiasili,” anasema Minishi.
Maendeleo ya jamii ndiyo nguzo kuu ya kila wanachokifanya. “Shamba letu limekuwa nafasi ya kujifunza. Wanajamii husimama na kujifunza zaidi kuhusu spishi mbalimbali za mimea na jinsi zinavyoweza kuwa na manufaa,” aliiambia Mongabay, akiongeza kwamba angalau wanajamii 50 hutembelea shamba lao kila mwezi.
Mmoja wa wanachama wa kikundi ana duka ambapo anauza bidhaa za dawa kama moringa (Moringa oleifera), juisi ya hibiscus (Hibiscus rosa-sinensis), na aloe vera (Aloe barbadensis). Duka hilo linahudumia angalau wanajamii 100 kwa wiki.
Hivi karibuni Minishi alichaguliwa kuwa kiongozi wa utalii wa ikolojia katika Chama cha Misitu cha Jamii cha eneo hilo. “Huduma ya Misitu ya Kenya imetutengea sehemu ya Msitu wa Oloolua kupanda miti kama sehemu ya juhudi za kuurejesha,” alisema.
Tangu walipoanza shughuli hizo mtaani, kikundi kimeshuhudia kurudi kwa viumbe wachavushaji kama nyuki. “Tunapomwagilia mimea shambani mwetu, nyuki wengi zaidi huja kukusanya nekta. Hiyo ni dalili nzuri kwamba viumbe uchavushaji vinarudi,” anasema Minishi.
Kazi yao haikosi changamoto, hasa ukosefu wa fedha. “Kama vijana wa Rastafari, tunakabiliwa na ubaguzi. Hata tukizungumza Kiingereza vizuri, au tukiwa na sifa zinazohitajika, waajiri wengine bado wanatukataa. Sasa tumeamua kujitengenezea ajira wenyewe,” anasema.
Impact Steps, shirika la Kichina ambalo limeshirikiana na kikundi hicho cha Warastafari tangu mwaka 2025 ili kuwapa vijana ujuzi wa uhifadhi wa mazingira, linazingatia ushirikiano wa muda mrefu zaidi.
Mkurugenzi Mtendaji Molly Yang aliiambia Mongabay kwamba kupanda mimea katika mifuko kutaruhusu familia katika kitongoji duni hicho kutumia nafasi zao ndogo kuongeza uoto zaidi wa kijani. “Tutafanya kazi na kikundi hiki tukiwa na malengo ya uhifadhi ya muda mrefu,” Yang aliiambia Mongabay.
Ripoti kuhusu suluhu zinazotegemea asili inabainisha manufaa yake, ikiwemo utoaji wa huduma za mfumo wa ikolojia kama udhibiti wa wadudu waharibifu kwa njia za asili na kupunguza joto katika maeneo ya mijini — yote ambayo yana manufaa ya kiafya.
Hata wakati fursa za ufadhili zinapoanza kuibuka, kikundi bado kinahangaika kuhusu ugavi thabiti wa maji. Chemchemi iliyo karibu hukauka wakati wa kiangazi. “Wakati mwingine tunalazimika kununua maji ya kumwagilia mimea,” anasema Minishi.
Intergovernmental Panel on Climate Change linaorodhesha upandaji wa mimea mijini miongoni mwa mikakati bora na ya gharama nafuu zaidi ya kukabiliana na ongezeko la joto duniani. Kulingana na Programu ya Mazingira ya Umoja wa Mataifa (UNEP), suluhu zinazotegemea asili kama miti na mimea Zinaweza kupunguza joto la nyuso kwa hadi 12°C kupitia kivuli, kutegemea mazingira na hali ya eneo, na hivyo kuwa zana muhimu ya kulinda watu walio katika mazingira magumu dhidi ya wimbi la joto.
Huku ripoti ya CIFOR-ICRAF ikibainisha jinsi maeneo ya kijani katika vitongoji duni vya Nairobi yanavyokosekana sana — hasa katika kilimo mseto kinachoongozwa na vijana — mikakati ya kikundi hiki cha Rastafari inabaki ndogo, lakini pia ni sehemu muhimu ya suluhu zinazotegemea asili katika kukabiliana na changamoto za chakula, afya, na mazingira.
Picha ya bango: Mophat Minishi, kiongozi wa kikundi cha Penda Mama Earth, akishikilia mmea. Picha na Mary Mwendwa, Mongabay.
Taka, wanawake na haki za kimazingira: Ana kwa ana na mwanaharakati wa mazingira Malasen Hamida
Kutambua ushiriki
