PEMBA, Tanzania — Kama jamii nyingi za pwani kote Afrika Mashariki, wakazi wa Shamiani wamezoea kutazama bahari ikitoa mavuno yanayozidi kupungua. Maji yenye joto, makazi ya baharini yaliyoharibika na miongo kadhaa ya shinikizo la uvuvi vyote vimeathiri rasilimali ambazo hapo awali ziliendeleza riziki za wenyeji, kulingana na wanajamii.

Katika Kisiwa cha Pemba cha Tanzania, kisiwa kinachounda sehemu ya Zanzibar, Shamiani si tofauti. Hata hivyo, hapa, wakazi wanajaribu kitu tofauti. Kamba sasa zinaweka mipaka ya maene yenye nyasi za bahari katika maji ya kina kifupi, hatua iliyofikiwa baada ya miezi kadhaa ya mikutano na majadiliano ya jamii kuhusu namna eneo hilo linapaswa kusimamiwa.

Kwa vizazi vingi, maji ya pwani ya kisiwa hicho yamesaidia familia za wavuvi. Lakini katika miaka ya hivi majuzi, wakazi wengi wanasema rasilimali za karibu na pwani zimepungua kwa kasi. Majongoo ya baharini, ambayo hapo awali yalikuwa mengi na kuvunwa kwa ajili ya kusindikwa nchini, yamekuwa machache zaidi. Wavuvi na wavunaji sasa wanafanya kazi kwa bidii zaidi kwa mapato madogo, wakijaribu kupata riziki kutokana na rasilimali za pwani ambazo wengi wanasema si nyingi tena kama ilivyokuwa hapo awali.

Kupungua huko ndiko kulikosukuma Asili, kampuni ya ufugaji wa viumbe vya majini yenye makao yake nchini Tanzania na inayoshirikiana na jamii za Pemba tangu mwaka 2022 kuanzisha shughuli ya ufugaji wa majongoo wa baharini ndani ya maeneo ya bahari yaliyohifadhiwa na wenyeji. Kwa mujibu wa mwanzilishi mwenza Tim Kluckow, mfumo huu unalenga kurejesha mifumo ikolojia ya pwani iliyoharibika, kuingiza kipato kutokana na bidhaa ya thamani ya juu ya kuuza nje, na kurejesha sehemu ya faida inayotarajiwa kwa jamii zinazokubali kuacha kutumia baadhi ya maeneo yao ya uvuvi.

“Hili halikutokea haraka. Imekuwa mchakato uliotumia saa nyingi za majadiliano na jamii; kujadili maana ya kufungwa kwa eneo hilo, mapato ya mwanzo, na jinsi mapato hayo yatakavyogawanywa,” Kluckow aliiambia Mongabay wakati wa ziara ya hivi karibuni kisiwani humo.

Kiini cha mfumo huu ni dhana kwamba iwapo jamii zitasaidia kulinda makazi ya viumbe vya pwani, na iwapo ufugaji wa jongoo wa baharini utafanikiwa, uhifadhi unaweza kuwa chanzo cha kipato.

Thamani na uhaba wa majongoo wa baharini

Ulimwenguni kote, majongoo ya baharini ni miongoni mwa bidhaa za baharini zenye thamani kubwa zaidi. Katika Mashariki na Kusini-mashariki mwa bara Asia, hasa nchini China, yanathaminiwa kama chakula cha kifahari na yanaaminika kuwa na sifa za kimatibabu. Shirika la Chakula na Kilimo la Umoja wa Mataifa limeonya kwamba uhitaji mkubwa wa kimataifa umechangia uvunaji mkubwa wa majongoo ya baharini kutoka porini, na kuchochea shauku katika ufugaji wa viumbe baharini (mariculture), aina ya ufugaji wa viumbe vya majini unaofanyika katika mazingira ya maji ya chumvi, ikiwa ni pamoja na maji ya pwani, bahari wazi na mabwawa ya maji ya chumvi kama njia mbadala inayowezekana.

Majongoo ya baharini yamekuwa na hadhi ya juu kwa muda mrefu katika masoko ya bara Asia, mwanzilishi mwenza wa Asili Alexandra Garcin aliiambia Mongabay. “Yalikuja kuthaminiwa sana kama chakula,” aliongeza, akifuatilia historia ya matumizi yake katika vyakula na tiba za Kichina. “Ni mojawapo ya vyakula vinne vya thamani kubwa katika vyakula vya Kichina, pamoja na mapezi ya papa, konokono wa baharini (abalone), na kiota cha ndege.”

Biashara ya majongoo ya baharini inategemea mahitaji hayo. Garcin alisema bei ya jongoo wa baharini aliyevuliwa hivi karibuni inaweza kufikia dola 70 hadi 80 kwa kilo moja ufukweni, huku usafirishaji wa moja kwa moja kwa wafanyabiashara wa jumla ungeweza kupandisha bei hizo zaidi. Alisema kuwa, baada ya muda, kampuni inalenga masoko ya chakula barani Asia pamoja na soko la bidhaa za lishe zenye madai ya kiafya (nutraceuticals), ambapo majongoo ya baharini husindikwa na kuwa unga au tembe za dawa.

Mongabay ilizungumza na Jennifer Howard wa shirika la kimataifa lisilo la kiserikali la Conservation International, anayefahamu vyema mfumo wa biashara wa Asili. Howard anasema kuwa thamani kubwa ya majongoo ya baharini katika masoko ya kimataifa inazipa jamii fursa ya kupata mapato makubwa, lakini anaonya dhidi ya kutegemea kupita kiasi bidhaa moja pekee. “Iwapo hii itakuwa ndiyo njia kuu ya kujipatia kipato, jamii zitakuwa katika hatari ya kuathiriwa na mabadiliko ya bei na mwenendo wa soko,” alisema.

Ripoti za awali za Mongabay kutoka Kisiwa cha Mafia nchini Tanzania zilibaini kuwa kati ya mwaka 2012 na 2019, Tanzania ilichangia angalau kilo 500,000 (pauni milioni 1.1) kati ya zaidi ya tani 3,000 (pauni milioni 6.6) za majongoo ya baharini yaliyokaushwa yaliyosafirishwa kutoka Afrika Mashariki kwenda Hong Kong pekee.

Katika kiwango cha ikolojia, spishi hii ni muhimu kwa sababu nyingine. Wanasayansi wa baharini mara nyingi huwaelezea majongoo ya baharini kama wahandisi muhimu wa ikolojia. Huchangia mzunguko wa virutubisho, na kusaidia kuingiza oksijeni kwenye mashapo ya sakafu ya bahari. Bila majongoo hayo ya baharini, sakafu ya bahari inaweza kuwa sawa na udongo bila minyoo ya ardhini, Garcin alimwambia Mongabay.

Mantiki hiyo ya ikolojia ni sehemu ya mradi huu unaounganisha kilimo na maeneo ambayo hayaruhusu uvuvi, pamoja na maeneo yenye ulinzi wa sehemu au yaliyo wazi kwa uvuvi. “Ili mfumo wetu ufanikiwe, tunahitaji kuyatunza maeneo makubwa,” Garcin alisema.

Biashara ya kijamii au ahadi yenye hatari?

Huko Shamiani, mradi huu unaendelezwa kupitia mfumo wa umiliki wa pamoja badala ya umiliki wa mtu binafsi. Kulingana na Asili, takriban watu 300 katika kijiji chenye watu wazima wapatao 900 wamejiandikisha kushiriki. Sehemu kubwa ya kazi iliyofanyika hadi sasa, — ikiwemo kusafisha njia, kuweka mifumo ya doria na ufuatiliaji, na kuandaa maeneo yaliyohifadhiwa — imefanywa na wakazi wa eneo hilo, wengi wao wakiwa wanawake na vijana.

Akizungumza kupitia mkalimani, Sharif Tano Sharif, kijana kutoka Shamiani, alisema mradi huo umeleta matumaini makubwa miongoni mwa wakazi wanaoshiriki. “Kulingana na tunavyoona, tunadhani utaleta faida na mapato mengi,” aliiambia Mongabay.

Mtazamo huo uliungwa mkono na vijana wengine kadhaa waliohojiwa kijijini humo. Kama ilivyo kwa Sharif, Ali Juma Ali, Ngana Hamza Juma na Khamis Juma Ali wanashiriki katika mpango huo, wakisaidia kujenga miundombinu ya ulinzi na ufuatiliaji, kushiriki katika doria za kijamii na kuunga mkono juhudi za kulinda maeneo yaliyohifadhiwa kwa ajili ya ufugaji wa jongoo-bahari.

Wakizungumza na Mongabay katika mahojiano ya pamoja kupitia mkalimani, walielezea fursa wanazoziona katika mpango huo na matumaini yao kuwa unaweza kutoa njia mpya za kujipatia kipato kwa wakazi wa Shamiani.

Kluckow alisema kampuni hiyo inajaribu kuepuka hali ambayo anaiona kama mfumo uliotumika katika baadhi ya miradi mingine ya ufugaji wa viumbe vya majini maeneo ya pwani, ambayo ni kubinafsisha rasilimali ya bahari inayomilikiwa kwa pamoja na jamii. “Tunajenga mfumo unaoanzia chini na kuzingatia usawa, ambapo tunakuwa na manufaa endelevu kwa jamii tunazoshirikiana nazo,” alisema.

Chini ya mpangilio ulioelezwa na kampuni hiyo, faida itakayotokana na mavuno ya baadaye ingeweza kugawanywa hivi: asilimia 50 ingeenda kwa jamii na asilimia 50 ingebaki kwa kampuni ili kuendeleza shughuli na ukuaji wake. Kuhusu sehemu ya jamii, Kluckow alisema nusu yake ingewafikia moja kwa moja watu wanaosshiriki katika shughuli hiyo, huku nusu nyingine ikitengwa kwa ajili ya mfuko wa jamii mpana zaidi ili kusaidia mahitaji kama vile elimu, maji, au kuboresha shughuli za kujipatia kipato.

Muundo huo unalenga kujibu swali gumu: “Je, inawezekanaje kutenga sehemu ya eneo la uvuvi la jamii bila kusababisha au kuendeleza ukosefu wa usawa?”

“Wakati jamii zinaposhirikishwa katika maamuzi, hunufaika moja kwa moja na juhudi za kudumisha afya ya mifumo ikolojia na kuendeleza biashara. Hilo kwa kawaida huongeza uungwaji mkono wa uhifadhi wa muda mrefu, hupunguza migogoro na kupunguza uwezekano wa miradi kuachwa baada ya muda,” Howard alisema.

Kluckow alisema mfumo huo uliundwa kwa kiasi fulani na masomo ambayo waanzilishi wa kampuni ya Asili walijifunza kutokana na kazi yao nchini Madagaska, ambapo aina za awali za ufugaji wa samaki wa majongoo ya baharini ziliwanufaisha baadhi ya wakulima lakini hazikufanya mengi kwa sehemu kubwa ya jamii. “Tulichokiona ni kwamba baada ya miaka miwili ya kupata mapato, ubora wa maji haukuwa umeimarika; huduma za afya hazikuwa zimeimarika, na shule hazikuwa bora zaidi,” alisema.

Hata hivyo, mfumo huu una hatari halisi. Ya kwanza ni ya kibiashara: Mradi bado haujazalisha mapato, na majongoo ya baharini huchukua takriban mwaka mmoja hadi mwaka mmoja na nusu kufikia ukubwa wa kuuzwa. Kiwanda cha uzalishaji wa mbegu, ambacho hutoa makinda kuingizwa kwenye maeneo ya ufugaji ni muhimu kwa biashara nzima. Bila hiyo, Garcin alisema, “hakuna hata moja kati ya haya linalowezekana.”

Ya pili ni ya kijamii na kisiasa. Makubaliano ya kampuni na jamii bado yanabadilika, na Kluckow alikiri kwamba mfumo huu unategemea sana kuendelea kupata ridhaa ya jamii inayoendelea kwa muda.

“Bila shaka, tunachukua hatari kubwa,” alisema, huku akisisitiza kuwa udhibiti mkali wa kisheria wa kampuni ungeharibu lengo lenyewe. “Hatutaki kuingia katika makubaliano au hati yoyote rasmi ambayo ingemaanisha kuwa tunainyang’anya jamii mamlaka ya kuamua kuhusu rasilimali zake.”

Pia kuna suala la nani anayesimamia manufaa kwa jamii pindi fedha zinapoanza kupatikana. Kluckow alisema kuwa malipo yanayohusiana moja kwa moja na kazi ni rahisi kufuatiliwa, lakini fedha zinazokusudiwa jamii kwa ujumla ziko katika hatari kubwa zaidi ya kutumiwa vibaya na watu wenye ushawishi au mamlaka. Kampuni hiyo inasema inajaribu kuweka mfumo mpana wa kufanya maamuzi ili fedha hizo zisitolewe tu kama fedha taslimu bila kuweka utaratibu wa matumizi yake.

Wanawake, kazi na mtazamo wa muda mrefu wa mradi

Moja ya vipengele muhimu zaidi katika mfumo huu ni mgawanyo wa kazi. Huko Shamiani, wanawake wanatarajiwa kuongoza ufuatiliaji, usimamizi na ulinzi wakati wa mchana katika mnara mpya wa uangalizi unaojengwa karibu na ufukweni. Wanaume wanatarajiwa kushikilia zamu za usiku.

Wakati wa mchana, wanawake pia wanasaidia kufuatilia hali ya nyasi za baharini na mfumo ikolojia, na baadaye kusaidia katika shughuli za uvunaji na uchakataji.

Kwa Kluckow, jambo hili ni muhimu kwa sababu fursa za kiuchumi katika eneo hilo zimepungua sana. Alisema kuwa katika baadhi ya maeneo, mojawapo ya fursa chache zilizosalia za wanawake kupata kipato ni kukusanya konokono wa baharini aina ya cowrie, shughuli inayowaletea mapato madogo sana. “Tunavua viumbe wa thamani ndogo walio katika sehemu ya chini ya mnyororo wa chakula,” alisema.

Awamu ya awali ya mradi huu inafadhiliwa kwa msaada kutoka nje. Kluckow alisema kuwa sehemu kubwa ya fedha hizo hadi sasa imetumika kwa ajili ya miundombinu ya jamii na malipo ya wafanyakazi, huku Garcin akibainisha kuwa msaada wa sasa umetoka kwa washirika wanaojihusisha na uhifadhi, na kwamba jitihada zinaendelea kutafuta ufadhili zaidi wa kupanua mradi. Kluckow alisema jamii jirani tayari zimeonyesha nia ya kushiriki, na kampuni inatarajia hatimaye kushirikiana na angalau jamii 30, kila moja ikiwa na eneo la uzalishaji lenye ukubwa wa hekta 30 hadi 60 (ekari 74 hadi 148).

Garcin alisema kuwa iwapo mfano wa awali wa ufugaji wa majongoo ya baharini utafanikiwa, huenda baadaye kampuni ya Asili likachunguza uwezekano wa kufuga viumbe vingine, ikiwemo farasi-bahari, chaza na pengine mwani. Alisisitiza kuwa majongoo ya baharini yanapewa kipaumbele kwa sababu yanatoa fursa iliyo wazi zaidi kibiashara.

Hata hivyo, mustakabali wa mpango huo bado hauna uhakika. Kufanikiwa kwa mfumo huo kutategemea mambo kadhaa, yakiwemo kuzalisha idadi ya kutosha ya majongoo ya baharini, kudumisha uungwaji mkono wa jamii, na kutafuta masoko ya uhakika kwa bidhaa ya mwisho.

“Watu hapa hawapaswi kuwa walengwa tu wa mradi,” alisema Garcin. “Ili mfumo huu uwe endelevu, wanapaswa kuwa washiriki wenye jukumu, wawezeshaji na washirika wa kibiashara.”

Picha ya bango: Majongoo ya baharini huvunwa katika maeneo ya nje ya Kisiwa cha Pemba nchini Tanzania. Hapa, mfugaji wa majongoo-bahari anaonyesha sehemu ya mavuno yake kutoka kwenye shamba lililoko Kisiwa cha Mafia. Picha na Ashoka Mukpo, Mongabay.

Habari hii ilichapishwa kwa mara ya kwanza hapa kwa lugha ya Kiingereza mnamo tarehe 28/08/2026.

Kelele baharini: Vita vya jamii kulinda viumbe wa baharini vyapata msukumo wa kimataifa

Tengefu za baharini zinafunika chini ya asilimia 10 ya maeneo ya papa na papa-kolee, utafiti umebaini

Kutambua ushiriki

Lynet Mhariri

Ali Manzu Translator

Mada

BahariBahariniBiasharaBiashara EndelevuBiashara ya KilimoBioanuai wa BahariniChakulaDawa ya Jadi ya KichinaEneo Lililolindwa BahariniMazingiraMfumo Ikolojia wa BahariniUchumi wa MazingiraUhifadhi wa BahariniUtalii wa MazingiraAfrikaAfrika MasharikiTanzania

Tazama mada