- Vijana wa West Family Group huko Gatwekera, Kibera, wamejitolea kukusanya taka kutoka zaidi ya kaya 250 kila Jumapili na kusafisha sehemu ya Mto Ngong, huku wakilenga kukabiliana na uchafuzi, uhalifu na changamoto za taka katika jamii yao.
- Usimamizi duni wa taka na ukosefu wa huduma za vyoo umeendelea kuwa changamoto kubwa Kibera, huku utafiti ukionyesha kuwa sehemu kubwa ya wakazi hukosa huduma ya choo na baadhi wakitumia mifuko ya plastiki kutupa kinyesi, hali inayojulikana kama “vyoo vya kuruka.”
- Gatwekera iko katika hatari ya mafuriko, ambayo huzidishwa na taka kuziba mifereji ya maji, miundombinu duni ya mifereji na ujenzi katika maeneo hatarishi. Mafuriko ya miaka ya hivi karibuni yamesababisha uharibifu wa mali na vifo.
- Wakati Nairobi ikijiandaa kwa msimu wa mvua unaohusishwa na El Niño, juhudi za vijana hao zinaonyesha umuhimu wa suluhisho zinazoongozwa na jamii, hasa katika kuweka mifereji wazi na kuzuia taka kuingia mitoni na kuzidisha athari za mafuriko.
KIBERA, Kenya — Safu za paa za bati, kuta za udongo na njia nyembamba zilizojaa watu ndizo unazokutana nazo unapofika katika eneo hili mashariki mwa Mto Ngong. Hii ni Kibera, mojawapo ya makazi duni makubwa barani Afrika, yaliyoko kilomita sita kutoka katikati ya mji mkuu wa Kenya. Makazi hayo yanaenea katika eneo la hekta 225 karibu na Mto Ngong na vijito vyake, na idadi ya watu inayokadiriwa kufikia 700,000.
Katika baadhi ya maeneo ya makazi hayo, serikali ya Kenya inaendelea na ujenzi wa nyumba za bei nafuu. Mwonekano wa Kibera umeanza kubadilika. Hata hivyo, katika Gatwekera, mojawapo ya vijiji 14 vya Kibera, wakazi wa kipato cha chini wanategemea kazi za muda na biashara ndogo ndogo kando ya njia nyembamba. Asubuhi hiyo ya Jumapili, muziki mkubwa unaotoka madukani na majumbani unachanganyika na mlio wa pikipiki zinazobeba abiria na mizigo kwenye njia hizo. Licha ya msongamano huo, watu wanaonekana kuwa waangalifu. Baadhi yao walionekana kuelekea ibadani.
Katikati ya msongamano huo, vijana watatu wanasukuma mkokoteni uliojaa mifuko myeusi ya plastiki iliyojaa taka, wakiteremka mteremko unaopelekea daraja la miguu ndani ya Gatwekera. Nyumba ya mwisho waliyotembelea ilikuwa ya Syprose Akinyi, iliyoko takriban mita 100 kutoka walipokuwa. Wanaelekea eneo la kukusanyia taka, ambapo taka hizo zinapangwa na baadhi yake kuuzwa kwa ajili ya kuchakatwa. Taka zilizobaki husafirishwa hadi dampo la Dandora, lililo umbali wa takriban kilomita 10, kwa kutumia magari ya serikali ya kaunti.
Vijana hao watatu ni sehemu ya West Family Group, kikundi chenye wanachama 30 kinachojitolea kusafisha Kibera kwa hiari. Kikundi hiki hukusanya angalau mikokoteni 10 ya taka kila wiki. Mkokoteni mmoja uliojaa unaweza kuwa na uzito wa hadi kilo 150, kulingana na aina ya taka zilizomo. Wanachama hukusanya mifuko ya taka kutoka majumbani na kutoa mifuko mipya safi badala yake. Wanahudumia nyumba angalau 250 katika Gatwekera kila Jumapili, kati ya saa mbili na saa tano asubuhi. Kila kaya hulipa kati ya KSh20 na KSh30 ($0.15 na $0.23) kwa huduma ya kila wiki.
Baada ya kukusanya taka kutoka majumbani, wanachama huendelea kusafisha sehemu ya Mto Ngong inayopita Gatwekera, wakiondoa plastiki na taka nyingine.
Mongabay ilipofika nyumbani kwake, Akinyi — mama wa watoto watano na muuzaji wa chakula — alisema ameishi Gatwekera kwa zaidi ya miaka kumi na ameshuhudia usimamizi mbaya wa taka, ikiwemo desturi inayojulikana kama “flying toilets”. “Ninalipa shilingi 30 za Kenya kwa ukusanyaji wa taka kutoka nyumbani kwangu na dukani kila Jumapili. Kabla ya kuanza kwa huduma hii, tulikuwa tunatupa taka kila mahali. Hizi zilijumuisha chakula kilichooza, plastiki, nguo na kinyesi. Mto ulikuwa mahali rahisi zaidi kutupa taka, kwa sababu kila mtu alifanya hivyo,” alisema.
Utafiti wa mwaka 2025 kuhusu usafi wa mazingira katika Kibera uligundua kwamba asilimia 43 ya waliohojiwa hawakuwa na huduma ya choo. Miongoni mwa wale wasio na upatikanaji huo, watafiti walithibitisha matumizi yanayoendelea ya mifuko ya plastiki kutupa kinyesi cha binadamu — desturi inayojulikana kama “vyoo vya kuruka,” ambapo mifuko hiyo mara nyingi hutupwa juu ya mapaa usiku.
“Katika makazi duni ya Kibera asilimia 58 ya waliohojiwa waliripoti kuwa na huduma ya choo. Miongoni mwao, asilimia 72 walilipa ili kutumia vyoo vilivyosimamiwa na watu binafsi. Asilimia 23 tu ndio walitumia vyoo vya umma, huku asilimia 65 wakitegemea vyoo vya majirani zao. Kwa asilimia 43 ya waliohojiwa wasio na upatikanaji wowote wa choo, desturi ilihusisha kutumia mifuko ya plastiki, ambayo walitupa usiku juu ya mapaa, njia inayojulikana kwa jina la ‘vyoo vya kuruka,'” ilisema ripoti hiyo iitwayo The Role of Social Capital in Promoting Sustainable Livelihoods in Urban Informal Settlements in Nairobi, Kenya.
Mongabay ilizungumza na Collins Oduor, naibu mwenyekiti wa kikundi hicho, alipokuwa akijiunga na wenzake kusafisha sehemu ya Mto Ngong. Alisema kikundi hicho pia kinawajumuisha baadhi ya vijana waliokuwa wakitumia dawa za kulevya lakini sasa wameacha matumizi hayo. “Sasa wanakubalika katika jamii hii kwa sababu ya kazi nzuri tunayofanya katika kijiji hiki,” alisema.
Kikundi hiki kilianzishwa mwaka 2025 kwa msaada wa Phelix Obuya, ambaye pia ni mwanzilishi wa Damien’s Hope Foundation. “Pamoja na vijana wengine kutoka kikundi hiki, tumefungua mifereji iliyokuwa imezibwa, tumeisafisha mto, na sasa tunawatozia kila kaya KSh20 au KSh30 kukusanya taka zao kila Jumapili,” Obuya alimwambia Mongabay.
Hawapati mapato kutokana na kazi hii, lakini wanasukumwa na azma ya kupambana na uhalifu, ambao ni tatizo la kawaida miongoni mwa vijana katika makazi duni ya Nairobi.
Ezekiel Ojura, mwenyekiti wa kikundi, alimwambia Mongabay kwamba ada inayokusanywa inatumika kununua mifuko wanayotumia kukusanyia taka kutoka majumbani. “Kazi hii ni ya hiari kabisa. Wakati mwingine ni vigumu kudumisha idadi ya wanachama wa timu kwa kukosa zana na vifaa vya kujikinga. Tunashughulikia taka hatari sana, ikiwemo taka za binadamu, na kazi hii inahitaji glavu bora, buti na vifaa vingine vya kujikinga,” alisema.
Taka hatari alizozitaja ni pamoja na mabaki ambayo walihisi huenda yalitokana na mimba iliyoharibika au kutolewa. “Mwanzoni mwa mwaka huu, wakati wa kupanga taka, tulikutana na mabonge ya damu yaliyofungwa kwenye mfuko wa karatasi. Harufu ilikuwa mbaya sana. Tulidhani huenda yalikuwa mabaki ya mimba iliyoharibika au kutolewa,” Obuya alieleza.
Pamoja na changamoto hizo, kikundi hicho pia kimeshiriki katika shughuli za usafi kwa kushirikiana na mashirika mengine. “Baadhi ya nyakati nzuri zaidi zilikuwa pale tulipojiunga na wanafunzi wa Kiriri Women’s University, Living Water International na F3 Nation katika shughuli za ukusanyaji wa taka na usafi wa mazingira,” alisema.
Obuya hutembelea maeneo yanayojulikana kama base, ambako vijana hao hukusanyika, na kuzungumza nao kuhusu umuhimu wa kushiriki katika shughuli kama vile ukusanyaji wa taka. Baadhi hujiunga na kikundi, huku wengine wakikataa.
Baada ya kukusanya taka kutoka majumbani kila Jumapili, wanachama hukusanyika ili kubadilishana mawazo na kupanga shughuli zinazofuata.
Si wanachama wote waliokuwa na historia ya uhalifu au matumizi ya dawa za kulevya. Asa Arum, mwenye umri wa miaka 21 na mwanafunzi wa masomo ya biashara katika Technical University of Kenya, ni mwanachama. “Nilizaliwa na kukulia hapa Kibera. Tumeshuhudia uchafuzi mkubwa na mafuriko yanayochangiwa kwa sehemu na usimamizi duni wa taka, unaosababisha mifereji ya maji kuziba. Kijiji hiki kilikuwa kinanuka, na mafuriko yalikuwa ya kawaida,” alimwambia Mongabay.
Kwa nini Gatwekera?
Mwaka 2021, Gatwekera ilifurika. Mbali na uharibifu mkubwa wa mali, watu watatu walipoteza maisha. Wataalamu pia walihusisha mafuriko ya Machi–Mei 2024 na “mvua kali, mwinuko wa ardhi wa Nairobi unaoteremka kutoka magharibi kuelekea mashariki, na mifumo ya mito, mgandamizo wa udongo, uvamizi wa maeneo ya kingo za mito na ardhi oevu, miundombinu mibaya ya mifereji, vizuizi vya taka ngumu, upotevu wa maeneo ya kijani, utekelezaji dhaifu wa sheria za matumizi ya ardhi na usimamizi usioratibiwa wa hatari za maafa.”
Kibera pia iliathiriwa na mafuriko yaliyoanza Machi 2026, ambayo yaliua angalau watu 110 nchini kote kufikia mwisho wa mwezi huo.
Kikundi hiki kinajaza pengo lililopo. Kwa sababu ya barabara mbaya na njia nyembamba sana, malori ya taka ya Kaunti ya Nairobi hayafikii baadhi ya maeneo ya makazi hayo. Kaunti imesema inaunga mkono mashirika ya kijamii yanayohusika na ukusanyaji wa taka. Mongabay haikufanikiwa kupata maoni ya serikali ya kaunti kuhusu usimamizi wa taka Kibera. Mwaka 2024, Serikali ya Kaunti ya Nairobi ilisema inacheza nafasi muhimu katika usimamizi wa taka katika makazi duni kwa kushirikiana na Mashirika ya Kijamii yanayohusika na ukusanyaji wa taka, na kwamba inawapa vifaa vya usafi na malori ya kusafirisha taka zilizokusanywa hadi maeneo ya utupaji wa mwisho.
Kulingana na Afisa Mkuu wa Kaunti anayesimamia Mazingira, Hibrahim Otieno, kufikia mwaka 2024 walikuwa wameajiri watu 3,500 waliopewa jina la ‘Green Army’ na kuwasambaza katika kata zote 85 za Nairobi.
“CBOs zinazoshughulikia taka ni sehemu ya Kaunti. Tunawapa barua za utambulisho ili waweze kufanya kazi zao. Tunawasaidia wanapotaka kufanya shughuli yoyote ya usafi wa mazingira na pia tunawaunganisha na wachakataji wa taka. Zaidi ya hayo, tunatoa udongo mwekundu na miche ya miti kwa vijana wanaotaka kufanya upandaji miti,” alisema Otieno.
Kibera ni miongoni mwa maeneo ya Nairobi ambayo yanategemea sana wakusanyaji wa taka wa sekta isiyo rasmi. Utafiti wa mwaka 2010 wa Chuo Kikuu cha Stockholm, Waste, livelihoods and governance in Nairobi, Kenya: A case study in Kibera informal settlement, unaonyesha umuhimu wa wakusanyaji hao, kwani bila huduma yao taka zingeishia kwenye madampo yasiyo rasmi, uchomaji wazi wa taka, au utupaji kwenye Mto Ngong. Makazi hayo pia yamefaidika na mipango ya mara kwa mara ya usafi na uchakataji, wakati mwingine iliyoandaliwa na serikali au taasisi zingine.
Madhara kwa mazingira na afya
Usimamizi duni wa taka Kibera umehusishwa na madhara ya kimazingira na kiafya. Utupaji wazi unaweza kuchafua vyanzo vya maji na kuongeza hatari ya magonjwa yanayoweza kuzuiwa kama vile kipindupindu, huku taka ngumu zinazotupwa kando ya Mto Ngong zikisababisha kemikali za sumu kutoka kwenye betri na metali kuingia katika mazingira na kubadilisha muundo wa udongo.
Obuya anasema kuwa juhudi zao za kukabiliana na usimamizi duni wa taka ngumu na taka nyingine ni mfano wa namna jamii inavyoweza kushughulikia baadhi ya matatizo haya.
Kenya inatarajiwa kukumbwa na mvua zinazohusishwa na El Niño kuanzia Septemba 2026. Angalau watu milioni 1.5 wanatarajiwa kuathiriwa vibaya. Katika makazi kama vile Kibera, kuhakikisha mifereji iko wazi na maji ya mvua yanatiririka vizuri kutakuwa muhimu sana. Obuya anasema wanalenga kufanya kazi na washirika wengine ili kupanua shughuli zao. “Tuliamua kufanya kazi na vijana hawa walioacha matumizi ya dawa za kulevya na kuanza maisha mapya ili kuonyesha kwamba baadhi ya suluhisho za matatizo yetu ziko mikononi mwetu. Kwa msimu wa El Niño unaokuja, maandalizi lazima yaende zaidi ya utabiri wa hali ya hewa,” alisema.
Picha ya bango: Phelix Obuya, aliyesaidia kuanzisha kikundi cha West Family Group katika kitongoji duni cha Kibera mnamo mwaka 2025. Picha na Mary Mwendwa, Mongabay.
Teknolojia inayolenga kubadilisha usimamizi wa taka Kenya, huku ikiibua maswali kuhusu ajira
Kutambua ushiriki
