Unapoingia ndani ya misitu iliyopandwa na Serikali ya awamu ya pili ya Burundi chini ya Rais Jean-Baptiste Bagaza, utasikitika. Misitu hiyo ambayo hapo awali ilikuwa imestawi vizuri na kuwa ya kijani kibichi, ikitoa makazi kwa aina mbalimbali za wanyama na mimea, ikilinda udongo dhidi ya mmomonyoko na kuchangia katika uhifadhi wa vyanzo vya maji, leo hii katika baadhi ya maeneo, imepoteza sehemu kubwa ya uoto wake. Miti imetoweka, na kuacha maeneo yaliyoharibiwa, yenye miti michache na yaliyo wazi zaidi.

Mpango huo mkubwa wa kitaifa wa upandaji miti nchi nzima, ulianza kutekelezwa kuanzia mwaka 1978. Kwa mujibu wa taarifa kutoka Shirika la Chakula na Kilimo, (FAO), eneo lililopandwa miti katika kampeni hiyo katika kipindi cha kuanzia mwaka 1978 hadi 1991, lilikadiriwa kuwa na ukubwa jumla ya hekta 56,430. Taarifa zaidi kutoka FAO zinaonyesha kwamba takribani hekta 30,000 za misitu iliyopandwa na binadamu ziliharibiwa wakati wa mgogoro wa Oktoba 1993.

Chapisho la FAO linaonyesha kwamba wakati wa kipindi cha upandaji miti kitaifa, takribani hekta 10,080 kati ya 12,000 zilikuwa zimepangwa kupandwa miti hasa aina za Pinus na Callitris katika eneo la Mugamba-Bututsi.

Hata hivyo, utafiti wa hivi karibuni uliochapishwa na Global Forest Watch unaonyesha kwamba, kati ya mwaka 2001 na 2025, takribani hekta 760 za uoto wa miti zilipotea katika eneo hilo.Licha ya misitu ya serikali, maeneo mengine ya misitu nchini Burundi yanakabiliwa na uharibifu. Kulingana na utafiti mwingine uliochapishwa mwaka 2026, Burundi ilipoteza asilimia 40.5 ya eneo la misitu (sawa na hekta 117,000) katika kipindi cha kuanzia mwaka 1990 hadi 2010.

Ili kufahamu hali halisi ya misitu hiyo, Mongabay ilijikita kwenye msitu wa Mugamba ulioko katika eneo la Muike ambako kuna mlima mrefu zaidi nchini Burundi uitwao Heha. Msitu huu ni mmoja wa misitu iliyo hatarini kutoweka kutokana na uharibifu wa aina mbalimbali.

Chanzo cha uharibifu wa misitu

Baadhi ya watu waliozungumza na Mongabay kwa nyakati tofauti, walieleza kuwa uharibifu wa misitu hiyo ulichangiwa na mambo mbalimbali.

Kwa mujibu wa (FAO), utafutaji wa ardhi kwa ajili ya kilimo umesababisha maeneo ya misitu kubadilishwa kuwa ardhi ya kilimo.

Kwa mujibu wa FAO, sababu nyingine inayochangia uharibifu huo ni moto wa vichaka na wa misitu. Shirika hilo linataja kwamba mwaka 1998 pekee, zaidi ya hekta 4,000 za misitu iliyopandwa ziliharibiwa na moto.

Aina nyingine ya uharibifu inahusishwa na ukataji wa miti kwa ajili ya matumizi mbalimbali. Kwa mujibu wa Benki ya Dunia, miti inayokatwa imekuwa ikitumika kwa ajili ya kuni, kutengeneza mkaa, kwenye ujenzi, utengenezaji wa matofali, useremala, ukaushaji wa chai na tumbaku, pamoja na ukaushaji wa samaki kwa moshi. Kuni na mkaa ni chanzo kikuu cha nishati kwa kaya nyingi nchini Burundi.

Ukosefu wa ufuatiliaji

Patrice Sabuguheba, mtetezi wa mazingira na mwakilishi wa chama cha kukuza utalii wa ikolojia cha FASHA, anataja ukosefu wa ufuatiliaji kama sababu mojawapo iliyochangia uharibifu kwenye msitu huo.

“Ukosefu wa ufuatiliaji kutoka kwa viongozi umechangia kwa kiasi kikubwa kuharibika kwa kasi kwa maeneo haya, hasa katika Mlima Heha, eneo ambalo linasifika kwa kuwa makazi ya viumbe adimu,” anasema Sabuguheba.

Sabuguheba anafafanua kuwa miaka ya mwanzo ya mpango huo, kwenye msitu kulikuwa na walinzi waliodhibiti watu wanaoingia msituni kwa nia ya kukata miti kwa ajili ya kuni ama mkaa, lakini baadaye walinzi hao walitoweka mmoja baada ya mwingine kwa sababu ambazo hazijaelezwa wazi.

“Hadi sasa hatufahamu iwapo walinzi hao walistaafu kwa sababu ya umri au waliondoka baada ya fedha za mradi kuisha,” anasema Sabuguheba.

Anafafanua kuwa tangu walinzi wa misitu walipoondoka kwenye miaka ya 1996, hakukuwa tena na mtu wa kulinda misitu hii ya serikali, jambo ambalo lilichangia kuharibika kwake.

Nestor Nduwumwe, mkazi wa eneo la Mukike anakubaliana na maoni hayo. Anasema mwanzoni mwa kampeni ya upandaji miti, milima iliyopandwa miti ililindwa vizuri sana. Hakuna mtu aliyethubutu kupeleka ng’ombe wake huko kwa malisho kwa sababu angeadhibiwa vikali. Lakini baada ya miaka michache, watu walianza kulisha mifugo yao huko na kukata miti.

Leo miti ya misitu ya serikali inakatwa ovyo na hata kuchomwa kuwa mkaa hapohapo msituni, anasema Nduwumwe.

Kukosekana kwa uwajibikaji

Nduwumwe anataja kukosekana kwa uwajibikaji miongoni mwa viongozi wa ngazi mbalimbali kama sababu nyingine ya uharibifu huo wa msitu.

“Ni kweli kwamba wananchi wana sehemu ya lawama, lakini baadhi ya viongozi wanaonekana kufumbia macho vitendo hivi au hata kuhusika katika biashara ya mbao. Hii inaonyesha udhaifu mkubwa katika usimamizi wa misitu na uwajibikaji pia,” anasema Nduwumwe.

Anasema kinachomshangaza ni ukweli kwamba tanuru la kutengeneza mkaa linaweza kuwekwa na kufanya kazi katikati ya msitu kwa siku nyingi au hata wiki kadhaa bila kugunduliwa na mamlaka husika.

Alipoulizwa kuhusu tuhuma hizo, Adeline Ndayisaba, kiongozi wa Kijiji cha Kigozi, aliiambia Mongabay kwa njia ya simu kuwa viongozi katika Kijiji chake hawahusiki kabisa na tuhuma hizo. Hata hivyo, alikiri kuwa miti huibwa.

“Miti hukatwa nyakati za usiku na wanaokamatwa hupewa adhabu,” Ndayisaba aliiambia Mongabay.

Ongezeko la idadi ya watu

Sababu nyingine inayotajwa kuchangia uharibifu wa misitu hiyo ni ongezeko la idadi ya watu.

Akizungumzia hilo, Mhandisi Banigwaninzigo Innocent, mtafiti mshauri na mwanaharakati wa masuala ya mazingira, alisema: “Kila idadi ya watu inapoongezeka, mahitaji ya raslimali za asili pia huongezeka kwa ajili ya chakula, miundombinu na mahitaji mengine muhimu”.

Anafafanua kuwa ongezeko hilo la idadi ya watu linaweza kuongeza shinikizo kwa misitu ikiwa matumizi ya rasilimali hayatasimamiwa kwa njia endelevu. Anasema kupanda miti, kuhifadhi misitu, na kutumia rasilimali kwa uangalifu ni baadhi ya njia zinazoweza kusaidia kupunguza athari hizi

Uelewa mdogo miongoni mwa watu

Uelewa mdogo miongoni mwa wananchi pia unatajwa kuwa sababu nyingine iliyochangia uharibifu huo wa misitu. Akizungumzia hilo, Emmanuel Nihorimbere, mkazi wa eneo la Bikanka linalozungukwa na milima iliyopandwa miti ya mwerezi, anasema: “Nadhani shida ni uelewa mdogo kuhusu umuhimu wa miti. Wengi wanaona ni bora kutimiza mahitaji yao ya haraka kama kuni, kupata vifaa vya ujenzi bila kufikiria manufaa ya baadaye kwa ajili ya na vizazi vijavyo”.

Madhara tayari yanaonekana

Karibu na Mlima Mukike uliopandwa miti ya mwerezi, Spès Nayuburundi amekuwa akilima mazao mbalimbali kama viazi, mahindi na ngano kwa mpango wa kupokezana.

Kutokana na mlima huo kuwa na miteremko mikali, mashamba yake yanakabiliwa na mmomonyoko wa udongo. Hali hiyo anasema imetokana na upungufu wa miti inayoweza kuzuia kasi ya mmomonyoko wa udongo. Jambo hilo anasema linaathiri mavuno yake.

“Mvua inaponyesha, maji yenye udongo huingia moja kwa moja kwenye mashamba yangu. Tatizo hili limekuwa likiongezeka polepole kwa miaka mingi. Miaka ya nyuma mashamba yangu hayakuwa na tatizo la mmomonyoko wa udongo na nilikuwa ninapata mavuno mazuri,” anasema na kufafanua kwa sasa mavuno yamepungua sana kwa sababu udongo wenye rutuba unasombwa na maji ya mvua.

Chini ya msitu unaotazamana na kilima cha Ntaho-Gisizwa, wakazi wa maeneo hayo wanataja ukosefu wa mvua za kuaminika kama madhara mengine ya ukataji wa miti ya misitu hiyo. Pierre Nduwayo anaeleza kuwa mvua hazinyeshi tena kwa wakati kama ilivyokuwa zamani.

“Wakati maeneo haya yalipokuwa bado na miti mingi, mvua zilikuwa zinanyesha sana. Lakini katika miaka ya hivi karibuni, hali imebadilika. Licha ya kupungua kwa mvua, pia joto limeongezeka,” anasema Nduwayo.

Eric Bucumi, mkazi wa kilima cha Rurambira anasema mabadiliko hayo yanahusiana moja kwa moja na ukataji wa miti.

Maji kwenye mito yamepungua

“Kiasi cha maji katika mito ya eneo hili kimepungua sana. Shughuli za binadamu, hasa ukataji wa miti na uchomaji wa vichaka, zimeharibu misitu na kuchangia kupungua kwa maji katika mito,” anasema Bucumi.

Sabuguheba, anataja madhara mengine kuwa ni uharibifu wa makazi ya viumbe mbalimbali.  “Mlima Heha una umuhimu mkubwa kwa mazingira kwa kuwa ni makazi ya viumbe mbalimbali, kwa hiyo uharibifu wake hauishii tu kwenye kupotea kwa mimea au makazi ya wanyama katika eneo hilo. Uharibifu huo unasababisha kuvurugika kwa mfumo mzima wa mazingira ya eneo jirani. Wanyama adimu wanaoishi huko, hasa sungura wa milimani, wako katika hatari ya kutoweka. Hali hii inaweza kuathiri vibaya urithi wa asili wa eneo lote kwa muda mrefu,” anasema Sabuguheba.

Kwa mujibu wa utafiti uliofanywa na Fréderic Bangirinama wa École Normale Supérieure (ENS), kuhusu matumizi ya mkaa kama chanzo kikuu cha nishati kwa wakazi wa mijini wenye kichwa, “Matumizi ya mkaa kama chanzo kikuu cha nishati kwa wakazi wa mijini: Tatizo kubwa kwa uhifadhi wa misitu nchini Burundi,” hekta 171,625 za misitu ya Burundi zinaweza kutoweka katika kipindi cha miaka 25 hadi 33 kuanzia mwaka 2016.

Kulingana na waraka wa International Small Group and Tree Planting Program, katika maeneo ya milimani kama Mugamba, kutoweka kwa miti kumeongeza mmomonyoko wa udongo. Utafiti huo unaonyesha pia kwamba katika maeneo ya miteremko, mizizi ya miti husaidia kushikilia udongo na kupunguza kasi ya kusombwa kwake na maji.

Zaidi ya hayo, miti husaidia maji hupenya kwenye udongo bila kutiririka juu ya ardhi, hali inayosaidia katika uhifadhi wa maji ya mvua. Hivyo, kupotea kwa miti kunasababisha maji kutiririka kwa nguvu zaidi, kuchimba mifereji kwenye miteremko, kuongeza korongo na hata kusababisha mafuriko. Wataalamu wa mazingira wanathibitisha hali hii.

Kwa mujibu wa Innocent, ukataji huu mkubwa wa miti unaiathiri zaidi Burundi, ikizingatiwa nchi hiyo imo miongoni mwa nchi ishirini zilizo hatarini zaidi duniani kutokana na mvua nyingi au ukame wa muda mrefu.

“Mvua kubwa inaponyesha kwenye ardhi iliyoachwa wazi baada ya miti yote kukatwa, eneo hilo huwa dhaifu na husababisha kupotea kwa udongo,” anasema Innocent.

Rukundo Boniface, mtaalamu wa mazingira anasema kuwa miti ikiendelea kupungua bila hatua za haraka kuchukuliwa, madhara yatakuwa makubwa katika miaka ijayo.

“Kutoweka kwa misitu hii kunaweza kutuletea matatizo makubwa. Misitu hii ikipotea, mmomonyoko wa udongo utaongezeka, rutuba ya mashamba itapungua, vyanzo vya maji vitaanza kukauka, na hatari ya maporomoko ya ardhi itaongezeka,” anasema.

Kwa mujibu wa Innocent, mazingira ya Burundi, nchi ambayo zaidi ya asilimia 70 ya eneo lake ni la milima, pia ni makazi ya wanyama wengi, ulinzi wa misitu ni muhimu zaidi kwa sababu inalinda rutuba ya udongo na mazingira kwa ujumla.

Beatrice Nzeyimana, mkazi wa kilima cha Bikanka, anayemiliki shamba karibu na mlima uliopandwa miti, anasisitiza kuwa madhara ya uharibifu huo yanaweza kuwa makubwa iwapo hatua za haraka hazitachukuliwa.

Nini kimefanyika?

Kwa mujibu wa Sabuguheba, awali kulikuwa na desturi ya kutembelea Mlima Heha kwa lengo la kuhamasisha utalii wa mazingira.

“Tangu moto wa msituni ulipochoma sehemu kubwa ya msitu huu, tuliwakaribisha watu wanaoweza kusaidia kulinda misitu, wakiwemo viongozi, waandishi wa habari na wengine wengi wakaombwa kuchukua hatua kila mmoja kwa nafasi yake,” anaeleza Sabuguheba.

Anaeleza kuwa baada ya moto huo kujirudia mara kadhaa, walituma barua kwa Wizara ya Mazingira wakiiomba ichukue hatua zinazofaa na kuingiza msitu huu katika maeneo yaliyohifadhiwa rasmi.

“Kufuatia wito huo uliotolewa na watetezi wa mazingira, Ofisi ya Burundi ya Kulinda Mazingira (OBPE) iliweka mlinzi mmoja wa msitu Mlima Heha. Lakini kwa maoni yangu, mlinzi mmoja hatoshi ikilinganishwa na ukubwa wa eneo la misitu linalohitaji kulindwa. Tunahitaji walinzi wengi zaidi ili waweze kufuatilia na kulinda maeneo yote ya misitu,” anasisitiza Sabuguheba.

Kwa upande wake, Gervais Ndagijimana, mfanyakazi wa Ofisi ya Burundi ya Kulinda Mazingira (OBPE), anaamini kuwa serikali inatakiwa kuchukua hatua za haraka kuokoa misitu hii.

“Tunaomba serikali ibadilishe miti ya zamani kwa kupanda mingine mipya, iongeze idadi ya walinzi wa misitu, na itusaidie kuelimisha wananchi kuhusu umuhimu wa kuheshimu na kulinda misitu hii,” anasema Ndagijimana.

Picha ya bango: Sehemu ya msitu katika kijiji cha Kigozi ikiwa imekatwa kwa ajili ya kuandaa eneo la kulima viazi. Picha na Thérence Hategekimana.

Kutambua ushiriki

Joycebazira Mhariri

Mada

KutowekaMisituMitiMotoMoto wa MisituAfrikaAfrika MasharikiTanzania

Tazama mada