- Utafiti wa hivi karibuni kuhusu athari za kimazingira za kupasuka kwa bwawala kuhifadhia mabaki ya madini katika Mkoa wa Copperbelt nchini Zambia mwaka wa 2025 umebaini kuwa arseniki, risasi na zinki ziliingia katika mfumo wa Mto Kafue.
- Kutokana na kuvuja kwa kemikali hizo katika mgodi wa Sino-Metals Leach Zambia, mamilioni ya lita zamabaki ya madini yenye asidi zilitiririka hadi kwenye vyanzo vya maji vilivyounganishwa na mto huo.
- Tathmini hiyo inaonyesha kuwatukio hilo lilichangia vifo vya wanyamapori, uchafuzi wa udongo na uchafuzi wa vyanzo vya maji.
- Kampuni ya Sino-Metals Leach Zambia inasema imeanzisha hatua za kusafisha eneo hilo, lakini kwa mujibu wa mashirika ya kiraia, jamii zinaendelea kuishi katika maeneoya
Mwaka mmoja na nusu baada ya kubomoka kwa bwawa la kuhifadhia mabaki ya madini katika Mkoa wa Copperbelt nchini Zambia, wakazi bado wanakabili athari za kimazingira na kibinadamu za kumwagika kwa taka zenye sumu, wanachama wa asasi za kiraia wameiambia Mongabay.
Bwawa hilo, ambalo hutumika kuhifadhi taka za madini na linamilikiwa na kampuni ya China ya uchimbaji shaba, Sino-Metals Leach Zambia, lilipasuka tarehe 18 Februari 2025, katika mji wa Chambishi kaskazini-kati mwa Zambia. Lilitoa mamilioni ya lita za taka za madini zenye asidi kwenye mifumo ya maji iliyounganishwa na Mto Kafue. Ukiwa na urefu wa kilomita 1,576 (maili 979), Kafue ndiyo mto mrefu zaidi ulio ndani kabisa ya Zambia na ni tegemeo muhimu la maisha ya mamilioni ya watu nchini humo.
Utafiti uliofanywa na watafiti wa Chuo Kikuu cha Copperbelt nchini Zambia na kuchapishwa katika Jarida la Journal of Hazardous Materials Advances mnamo Mei 2026 ni tathmini ya kwanza huru ya kisayansi ya athari za ikolojia za tukio hilo. Watafiti waligundua kuharibika kwa ubora wa maji, viwango vya juu vya metali nzito katika maji, samaki, mashapo na malisho, na ushahidi kwamba vitu vyenye sumu vilikuwa vimeingia kwenye mnyororo wa chakula.
Mfumo mpana wa Mto Kafue ni chanzo cha maji kwa takriban nusu ya wakazi wa Zambia. Mto huo hutiririka hadi kwenye Mto Zambezi na kuhifadhi mifumo ya ikolojia ya ardhioevu yenye viumbe hai wengi, ikiwemo Kinamasi cha Lukanga na tambarare za Kafue Flats.
Kwa sababu ya utafiti huo, wanasayansi walikusanya sampuli za maji kutoka maeneo matano katika eneo lililoathiriwa na sampuli moja katika eneo lisiloathiriwa lililotumiwa kama eneo la udhibiti katika siku zilizofuatia ajali hiyo. Uchambuzi wao wa sampuli ulionyesha kuwa viwango vya metali nzito, ikiwa ni pamoja na shaba, chuma, zinki, risasi na arseniki, vilizidi viwango vinavyoruhusiwa nchini Zambia na viwango vya kimataifa.
Watafiti walihusisha uchafuzi wa maji na ardhi na vifo vingi vya samaki; uchafuzi wa malisho ya mifugo na uharibifu wa mazao na bustani za mboga, ambazo huunda msingi wa riziki za wenyeji.
Sampuli za samaki na malisho pia zilionyesha ushahidi wa mkusanyiko wa vitu vyenye sumu katika viumbe hai (bioaccumulation), unaojulikana kama bioaccumulation. Uchambuzi huo pia uliashiria hatari ya biomagnification, mchakato ambapo viwango vya vitu vyenye sumu huongezeka katika viumbe kadiri vinavyopanda katika mnyororo wa chakula, na hivyo kuwa tishio kwa mfumo ikolojia kwa ujumla na afya ya binadamu.
Mabaki ya madini yaliyohifadhiwa katika mabwawa kama lile linalomilikiwa na Sino-Metals, kama lile linalomilikiwa na Sino-Metals, yanaweza kuwa na metali kama vile zinki, risasi, chromium, cadmium na arseniki. Badala ya kuharibika baada ya muda, metali hizi zinaweza kujifunga kwenye mashapo au kujikusanya katika viumbe hai, ambako zinaweza kubaki kwa muda mrefu. Uzoefu wa kimataifa unaonyesha kwamba jamii zinazotegemea vyanzo vya maji vilivyochafuliwa kwa ajili ya kunywa, uvuvi, kunywesha mifugo na kilimo zinaweza kuwa katika hatari za kiafya kwa miaka mingi.
Matokeo hayo yanaonyesha kwamba uchafuzi ulienea zaidi ya eneo la tukio la kumwagika kwenye mifumo ya mito iliyounganishwa na kwamba matokeo ya ikolojia yanaweza kuenea zaidi chini ya mikondo ya mto.
Matokeo hayo pia yanatoa uthibitisho wa kisayansi kwa hoja zilizotolewa na jamii na mashirika ya kiraia, na yanathibitisha kwa kujitegemea baadhi ya matokeo ya tathmini nyingine za kimazingira zilizoagizwa na kampuni hiyo pamoja na serikali ya Zambia. Mongabay iliwasiliana na waandishi wa utafiti huo ili kupata maoni yao, lakini ilielezwa na mkuu wa Chuo Kikuu cha Copperbelt kuwa hawakuweza kutoa maoni, wakitaja unyeti wa kisiasa unaozunguka suala hilo.
Tukio la kumwagika kwa mabaki ya madini kutoka kwa kampuni ya Sino-Metals limekuwa sehemu ya mjadala mpana wa kijiopolitiki na kisiasa kuhusu sekta ya madini nchini Zambia.
Suala hilo liliangaziwa sana katika ripoti ya Mei 2026 iliyotolewa na Kamati Teule ya Baraza la Wawakilishi la Marekani kuhusu Chama cha Kikomunisti cha China. Ripoti hiyo inaituhumu China kwa kuendesha shughuli zake kupitia mifumo inayofanana na ya makundi ya uhalifu uliopangwa (mafia), kutozingatia viwango vya kimataifa vya mazingira, na “kuharibu sayari… katika harakati zake za kutaka kutawala madini muhimu.”
Zambia ni nchi ya pili kwa uzalishaji wa shaba barani Afrika na ya tisa duniani. Rasilimali zake kubwa za madini zimevutia mataifa kadhaa yaliyoendelea kiviwanda ambayo yanatafuta kupata madini muhimu kwa usalama wao wa nishati na uchumi. Ili kukabiliana na ongezeko la mahitaji ya madini hayo, Zambia inalenga kuongeza uzalishaji wa shaba kwa zaidi ya mara tatu ifikapo mwaka 2031.
Athari za uvujaji kwa jamii za eneo hilo
Kalusale, kijiji kilicho karibu sana na mgodi wa Sino-Metals, kimeathirika pakubwa kutokana na kuvuja kwa kemikali hizo. Kulingana na shirika la kijamii la FIAN Zambia, wakazi wa Kalusale wanaendelea kuishi kwenye ardhi iliyochafuliwa, huku sumu katika vyanzo vya maji na mashamba ikidhoofisha njia zao za kujipatia kipato. Vladimir Chilinya, mratibu wa shirika la kijamii la FIAN Zambia nchini humo, aliiambia Mongabay kuwa baadhi ya familia zimehama kutoka kwenye makazi yao na kupanga nyumba sehemu nyingine.
Mnamo Aprili 2026, timu ya shirika la FIAN ilihudhuria mkutano na wananchi wa eneo la Chambishi, ambalo liko upande wa juu wa mkondo wa maji kutoka Kalusale.
“Watu waliendelea kulima mazao kwenye ardhi iliyochafuliwa na asidi, jambo ambalo ni hatari kwa afya zao pamoja na afya ya watu watakaotumia mazao hayo,” alisema Chilinya.
Utafiti wa Chuo Kikuu cha Copperbelt unabainisha kuwa kulikuwa na ripoti za baadhi ya watu kutumia maji yaliyochafuliwa na kula mboga au samaki waliochafuliwa baada ya tukio hilo. “Hivyo, kuvuja kwa kemikali kutoka mgodini humo hakukuathiri tu mfumo wa ikolojia wa majini na viumbe vilivyomo, bali pia kulikuwa na uwezekano wa kuharibu kabisa ustawi wa jamii zinazoishi kando ya mto,” wanaandika waandishi hao.
Kujadili ukubwa wa uharibifu
Ingawa kuna ushahidi wa athari za kimazingira za uvujaji huo wa kemikali, mjadala umeibuka kuhusu ukubwa wa uchafuzi huo na iwapo hatua zilizochukuliwa zilikuwa za kutosha.
Kampuni ya Sino-Metals ilizua utata ilipositisha mkataba na kampuni ya Afrika Kusini ya Drizit Environmental iliyokuwa imeajiriwa kutathmini athari za tukio hilo kwa mazingira, siku chache kabla ya tathmini hiyo kukamilika mwezi Juni 2025.
Kulingana na rasimu ya ripoti ya tathmini ya shirika la Drizit Environmental, ambayo haikuchapishwa lakini Mongabay imepata nakala yake, kiwango cha uchafuzi kilikuwa kikubwa zaidi kuliko kile kilichotangazwa na kampuni hiyo. Wakati Sino-Metals iliripoti kuwa kuvuja huko kulisababisha kutolewa kwa takriban lita milioni 50 za taka zenye sumu, Drizit ilikadiria kuwa angalau tani milioni 1.5 za maji taka zenye sumu zilimwagwa.
Tangu wakati huo, Drizit imefungua kesi mahakamani dhidi ya kampuni ya Sino-Metals na Mamlaka ya Usimamizi wa Mazingira ya Zambia (ZEMA) ili kudai malipo ya kazi ya tathmini ya athari ambayo haikulipwa.
Kufuatia kusitishwa kwa mkataba wa Drizit, serikali ya Zambia ilitangaza kuwa ingechukua jukumu hilo kutoka kwa Sino-Metals ili kufanya tathmini ya athari za kimazingira, kwa kuwa kampuni hiyo haikutimiza wajibu wake wa kuwasilisha ripoti kuhusu tukio hilo. ZEMA, kwa niaba ya serikali, ilikabidhi kampuni nyingine jukumu la kufanya “tathmini ya athari za kijamii na kiuchumi za tukio hilo.” Tathmini hiyo ilikamilika mwezi Desemba 2025.
Ripoti iliyotokana na tathmini hiyo inathibitisha uchafuzi unaoendelea katika jamii zilizoko karibu na umwagikaji, lakini inahitimisha kwamba hatari kwa watu ilitokana hasa na matumizi ya visima na mazao yaliyochafuliwa. Inapendekeza ufuatiliaji unaoendelea na marekebisho yaliyolengwa, ikiwa ni pamoja na makazi mapya ya “wakazi wanaoishi katika eneo lililoathiriwa na uchafuzi kutoka mgodini.”
Hata hivyo, kulingana na FIAN, kufikia Agosti 2026, hakuna wakazi waliohamishwa Kalusale. “Tuligundua kuwa hakuna jitihada zozote za kuwapa watu makazi mapya,” Chilinya alisema. “Msingi wa makazi mapya ni kwamba hawawezi kulima tena, na pia, hawawezi kutumia rasilimali za maji tena kwa ajili ya kunywa kwa sababu nyingi zimechafuliwa.”
ZEMA na Wizara ya Uchumi, Kijani na Mazingira ya Zambia hazikujibu ombi la Mongabay la kutoa maoni. Sino-Metals Leach pia haikuwa imejibu ombi la Mongabay la kutoa maoni hadi wakati wa kuchapishwa kwa habari hii.
Katika mkutano wa hadhara mnamo Januari 2026, serikali ilitangaza kuwa wakazi wa Kalusale watahamishwa na kwamba kampuni ya Sino-Metals ingepewa muda hadi mwisho wa Juni 2026 kusafisha eneo hilo.
Kampuni hiyo ilianza shughuli za kurekebisha athari za tukio hilo la mwaka 2025, ikigawa maji na vifurushi vya chakula.
Mnamo Juni, Sino-Metals ilikuwa bado ikigawa lita 40 za maji ya kunywa kwa wiki kwa kaya zilizoathirika. Shirika la kijamii la FIAN lilisema kuwa kiasi hicho hakitoshi kwa familia zenye watu sita au zaidi. Kampuni hiyo ilianza rasmi shughuli za usafishaji mwezi Machi mwaka huu.
Hivi majuzi, ZEMA ilitangaza kuwa litakagua zoezi la usafishaji linalofanywa na Sino-Metals, ambalo lilipaswa kukamilika Julai 2026. Katika chapisho kwenye mitandao ya kijamii, shirika hilo la serikali lilisema litatathmini “kiwango cha kazi za ukarabati zilizokamilika na kuthibitisha kufuata mahitaji husika ya urejeshaji wa mazingira.”
Kutokuwa na uhakika kuhusu ukarabati kumesababisha hatua za kisheria. Mwishoni mwa mwaka jana, wanajamii 176 waliwasilisha ombi la kikatiba, aina ya kesi inayodai ukiukwaji wa haki za kikatiba. Walidai usafishaji kamili wa eneo hilo, fidia kwa maisha yaliyopotea na utoaji wa maji na vifaa vya chakula. Kampuni ya Sino-Metals ilijaribu kutupilia mbali kesi hiyo, lakini ilishindwa. Kisha kampuni hiyo ilikata rufaa dhidi ya uamuzi wa Mahakama Kuu wa kuruhusu kesi hiyo iendelee. Kesi hiyo imepangwa kusikilizwa leo, Agosti 18.
Ingawa Sino-Metals ililipa fidia ya awali kwa kaya mnamo Julai 2025, waombaji wanadai kwamba msaada wa muda mrefu unaolingana na ukubwa wa madhara yaliyosababishwa unahitajika.
Nsama Musonda Kearns, kutoka shirika la mazingira la Care for Nature Zambia, aliliambia shirika la habari la Mongabay kuwa kuongezeka kwa mivutano ya kijiopolitiki kunafanya iwe vigumu kufuatilia na kutathmini kikamilifu ukubwa wa tatizo la kuvuja kwa kemikali hizo.
Ingawa kampuni ya Sino-Metals na serikali ya Zambia zimeendelea kusisitiza katika taarifa mbalimbali za mwaka jana kuwa kuna maendeleo katika shughuli za kusafisha eneo hilo na kwamba viwango vya pH vimerejea katika hali ya kawaida kama ilivyokuwa kabla ya tukio, wakosoaji wanadai kuwa huo ni mkakati wa makusudi wa kuficha ukweli kuhusu athari halisi za tukio hilo.
“Jambo hili limetuacha na maswali: je, hii ni siasa za kimataifa au ni hali halisi inayotokea huko?” alisema Kearns, ambaye alitembelea eneo hilo muda mfupi baada ya tukio hilo kutokea. Alisema kuwa mojawapo ya changamoto kubwa kwa mashirika yasiyo ya kiserikali ilikuwa ni ukosefu wa uwezo wa kufanya uchunguzi huru kuhusu tukio hilo la kuvuja kwa kemikali. Kwa mujibu wa Kearns, hawana fedha za kutosha. Aidha, upatikanaji wa eneo hilo umewekewa vikwazo vikali baada ya kampuni husika kulifunga.
Kwa kuwa kesi zinaendelea mahakamani na ukaguzi pamoja na ripoti za serikali bado hazijakamilika, bado hakuna uhakika kuhusu lini uchafuzi huo utashughulikiwa kikamilifu.
Kulingana na Chilinya wa FIAN, wakazi wengi hawaelewi kikamilifu hatari za muda mrefu zinazohusiana na uchafuzi wa metali nzito. Wanajamii wanaendelea kulima ardhi iliyoathiriwa kwa sababu kuna njia zingine chache za kujipatia kipato.
“Tunahitaji serikali kutoa mwelekeo kuhusu tulipo na hatua za kurekebisha, kujua ni kwa kiwango gani kampuni inatekeleza wajibu wake, na kuhakikisha watu walioathiriwa wanaelewa matokeo ya muda mrefu,” Chilinya alisema.
Picha ya bango: Samaki waliokufa katika Mto Kafue karibu na mji wa Luanshya, nchini Zambia, siku moja baada ya kuvuja kwa bwawa la mabaki ya uchimbaji madini, tarehe 19 Februari 2025. Picha na AP Photo/Richard Kille.
Habari hii ilichapishwa kwa mara ya kwanza hapa kwa lugha ya Kiingereza mnamo tarehe 13/08/2026.
