Mwanzoni mwa Machi 2026, mamlaka za Zambia zilikamata mzigo wa zaidi ya kilo 500 (zaidi ya paundi 1,100) za pembe za ndovu — hatua iliyofuata taarifa za kijasusi zilizotolewa na shirika langu, Environmental Investigation Agency (EIA) la Uingereza. Pamoja na mzigo huo, mshukiwa mwenye historia ndefu ya usafirishaji haramu wa pembe za ndovu katika eneo hilo alikamatwa pia. Mshukiwa huyo alikuwa amehukumiwa mwaka 2019 kwa kumiliki zaidi ya kilo 200 (karibu paundi 441) za pembe za ndovu, na mwaka 2020 alipewa kifungo cha miaka mitano gerezani. Hata hivyo, aliachiwa huru baada ya miezi michache tu, na tangu wakati huo amekuwa akiendelea na biashara hiyo haramu.

Zambia imekuwa ikitumiwa vibaya na mitandao ya wahalifu tangu angalau mwaka 2002, na sasa iko tena chini ya mwanga wa uchunguzi. Kinachosumbua hasa ni ushiriki wa makundi ya wahalifu kutoka Kongo, ambayo yanafanya kazi kwa uhuru mkubwa ndani ya Zambia na nchi jirani. Makundi hayo yanakusanya na kusafirisha bidhaa za wanyamapori — pembe za ndovu za tembo, pembe za kifaru, magamba ya pangolin na paka wakubwa — kupitia njia ngumu za kimataifa kuelekea Asia, huku Vietnam mara nyingi ikitumika kama kituo muhimu cha kupitishia.

Mitandao hii inajinufaisha na ukosefu wa nia ya kisiasa, utekelezaji dhaifu wa sheria, maafisa wafisadi na jamii zilizotengwa. Inaandaa misafara ya ujangili katika nchi jirani na kutumia wasuluhishi wa Zambia kupanua minyororo yake ya biashara haramu. Ukamataji wa Zambia — ukijumlishwa na matukio mawili ya ukamataji mkubwa uliofanywa Tanzania na Botswana mnamo Aprili na Mei mtawalia — unaleta jumla ya pembe za ndovu zilizokamatwa duniani tangu 2023 hadi takriban tani 29, sawa na karibu paundi 64,000. Kiasi hicho kinawakilisha angalau tembo 4,000 waliouawa.

Kati ya pembe hizo zilizokamatwa, takriban asilimia 60 ilipatikana katika mizigo inayozidi kilo 500, au takriban paundi 1,100 — kiwango ambacho Mkataba wa Umoja wa Mataifa wa Biashara ya Kimataifa ya Spishi Zilizo Hatarini (CITES) na mashirika ya utekelezaji wa sheria hutumia kufafanua matukio ya usafirishaji haramu kwa kiwango kikubwa, yanayoashiria shughuli za uhalifu uliopangwa.

Kwa ujumla, kesi hizi zinathibitisha kwamba usafirishaji haramu wa pembe za ndovu unabaki kuwa tatizo la kimfumo na la uhalifu uliopangwa — si mfululizo wa matukio yaliyotengwa — na unaendelea kuathiri nchi na mamlaka nyingi.

Afrika ya Kusini yaibuka tena kuwa kitovu

Kuanzia takriban mwaka 2015, maeneo ya Afrika Magharibi na Afrika ya Kati — hasa Nigeria — yaliibuka kama vitovu vikubwa vya bidhaa haramu za wanyamapori. Mizigo mingi mikubwa ya pembe za ndovu, mara nyingi ikichanganywa na magamba ya pangolin, ilikamatwa ikipita kwenye vituo vya usafirishaji kama vile Bandari ya Apapa. Kati ya 2015 na 2022, maeneo hayo ya Afrika Magharibi na Afrika ya Kati yalihusishwa na angalau matukio 31 mkubwa ya ukamataji wa pembe za ndovu, ukijumlisha takriban tani 72, karibu paundi 160,000.

Tangu 2023, hali imebadilika. Nchi za Jumuiya ya Maendeleo ya Afrika ya Kusini (SADC) sasa zinahesabu zaidi ya asilimia 80 ya kiasi ambacho kilirekodiwa katika ukamataji mkubwa wa pembe za ndovu. Angola, Botswana, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (DRC), Msumbiji, Tanzania, Namibia na Zambia ni miongoni mwa nchi zinazohusishwa na mizigo hiyo.

Mkusanyiko huu mpya wa shughuli za usafirishaji haramu katika Afrika ya Kusini unazua wasiwasi mkubwa, hasa ukizingatiwa utetezi wa kisiasa unaoendelea kutoka kwa baadhi ya nchi za SADC kwa ajili ya kurejeshwa kwa biashara ya kisheria ya pembe za ndovu. Pendekezo la Namibia katika CITES CoP20 mnamo Novemba 2025 — ambalo hatimaye lilikataliwa na wingi wa Wahusika — linaonyesha mvutano huu kati ya ukweli wa utekelezaji unaojitokeza na matarajio ya sera yanayoendelea.

Kwa nini ukamataji peke yake hautoshi

Ukamataji mara nyingi huonekana kuwa mafanikio ya utekelezaji wa sheria. Lakini ukamataji pekee hauwezi kuvunja mitandao ya wahalifu wala kuwazuia wawindaji haramu na wasafirishaji kuendelea na shughuli zao. Kinachoonyesha zaidi ni uwezo wa mamlaka kugundua na kukamata mizigo haramu, lakini hakitoi jibu kamili kuhusu iwapo mitandao ya wahalifu imevunjwa.

Uvunjaji wa kweli unatoka kwa uchunguzi unaolengwa unaongozwa na taarifa za kijasusi, ambao unafichua miundo pana nyuma ya biashara haramu. Uchunguzi huo ndio unaofungua njia ya mashtaka na hukumu — vipimo vya kuaminika zaidi vya athari za utekelezaji wa sheria.

Muhimu zaidi, uchunguzi unaofuatia ukamataji ni muhimu kwa kuainisha mitandao ya usafirishaji haramu, kutambua wasuluhishi wakuu na kufichua uhalifu wa kifedha unaodumisha biashara hiyo. Pia unatoa msingi wa kuamua asili ya pembe za ndovu zilizokamatwa — taarifa muhimu kwa kuelewa mienendo ya usambazaji na kusaidia kuongoza hatua za uhifadhi.

Hata hivyo, data ya hivi karibuni ya CITES inayoonyesha kupungua kwa ujangili imezua maswali kuhusu chanzo cha pembe za ndovu katika ukamataji wa hivi karibuni. Kama ujangili unapungua kwa kweli, basi vyanzo mbadala vya usambazaji lazima vizingatiwe.

Chanzo kimoja kinachowezekana ni uvujaji kutoka kwa akiba zinazoshikiliwa na serikali. Ripoti ya UNODC ya Uhalifu wa Wanyamapori Duniani ya 2024 inasisitiza wasiwasi kwamba akiba hizo zinaelekezwa kwenye masoko haramu, ikionyesha kwamba usambazaji haramu huenda usitegemee tu ujangili mpya. Hii si jambo jipya — kuna kesi nyingi zilizorekodiwa za uvujaji wa akiba kwa miaka mingi. Kulingana na data ya CITES, kufikia 2025, zaidi ya tani 797 (karibu paundi milioni 1.8) za pembe za ndovu zilishikiliwa katika akiba duniani kote, na angalau tani 820 (zaidi ya paundi milioni 1.8) Afrika. Kwa kuzingatia taarifa zisizo kamili kuhusu akiba hizo, kiasi halisi kina uwezekano mkubwa wa kuwa juu zaidi.

Uchambuzi wa kisayansi unatambuliwa sana kama zana muhimu ya kufuatilia mienendo ya pembe za ndovu katika biashara na, kwa upande wake, kuboresha uelewa wa wahusika na modus operandi nyuma ya biashara ya pembe za ndovu. Masharti ya CITES yanasisitiza wazi kwamba nchi zikusanye sampuli kutoka kwa ukamataji mkubwa wa pembe za ndovu — uliofafanuliwa kama kilo 500 au zaidi — ikiwezekana ndani ya siku 90 au haraka iwezekanavyo baada ya michakato ya kisheria kuruhusu, na kuziwasilisha kwa taasisi za kisayansi na utafiti zinazoweza kuamua asili, spishi na umri wa pembe hizo ili kusaidia uchunguzi na mashtaka.

Licha ya hili, upimaji wa DNA wa ukamataji mkubwa wa hivi karibuni unabaki kuwa mdogo au hauripotiwi vya kutosha. Katika kesi ya ukamataji wa Zambia wa 2025, hakuna ushahidi unaoopatikana hadharani kwamba uchambuzi wa kisayansi umefanywa.

Siasa za ushirikiano wa utekelezaji wa sheria

Katika kukabiliwa na changamoto hizi, serikali na mashirika ya kiraia yameongeza ushirikiano. Lengo ni kurahisisha ubadilishanaji wa taarifa za kijasusi na kusaidia mamlaka kulenga biashara haramu ya wanyamapori.

Ushirikiano huu hujitokeza kwa njia mbalimbali — mikataba rasmi kama vile hati za makubaliano, pamoja na utoaji wa msaada mkubwa wa kifedha na kiufundi kwa mashirika ya utekelezaji wa sheria. Ushahidi unaonyesha kwamba ushirikiano kama huo sasa uko katikati ya juhudi za kukabiliana na usafirishaji haramu wa wanyamapori.

Hata hivyo, mahusiano haya si rahisi kila wakati. Yanaweza kuwa ya gharama kubwa, na mara nyingi ni vigumu kuyasimamia kutokana na changamoto za kisiasa. Kuna pia shinikizo la kusifiwa hadharani ili kupata msaada zaidi wa kifedha.

Katika baadhi ya matukio, ushirikiano kama huo umepingwa au kuathiriwa na mambo ya kisiasa — hasa pale ambapo kutolewa kwa taarifa hakuendani na simulizi inayotawala ya serikali, na kusababisha taarifa chache kuripotiwa. Hali hii inajitokeza wazi zaidi pale ambapo ushiriki wa serikali au ufisadi unahusika.

Kwa sababu hiyo, baadhi ya mashirika hayana ofisi katika nchi wanamotekeleza miradi yao. Mkakati huu unaruhusu kufichua mienendo ya usafirishaji haramu bila kuzuiwa na unyeti wa kisiasa, ambao unaweza kuchelewa, kupunguza au kuficha matatizo ya haraka. Kwa ufupi, unayawezesha mashirika kusema ukweli mbele ya wenye mamlaka bila woga wala upendeleo.

Ukamataji wa hivi karibuni nchini Zambia unaonyesha kinachoweza kufikiwa kupitia uchunguzi unaongozwa na taarifa za kijasusi na ushirikiano imara kati ya mashirika ya kiraia na serikali. Hata hivyo, juhudi hizi lazima ziendelee ili kuhakikisha uwajibikaji — hasa kwa wahalifu wanaojulikana wanaorudia makosa.

Maendeleo haya pia yanakumbusha kwa nguvu kwamba usafirishaji haramu wa pembe za ndovu unabaki kuwa tishio lililopangwa vizuri na linalobadilika. Utekelezaji wa sheria unaodumu, unaongozwa na taarifa za kijasusi katika mnyororo wote wa usambazaji, ni muhimu kulinda tembo na kusambaratisha mitandao ya wahalifu.

Simulizi ya sasa kwamba hali iko chini ya udhibiti haipaswi kukubaliwa bila kuuliza maswali.

Mary Rice ni mkurugenzi mtendaji wa Environmental Investigation Agency.

Picha ya bango: Tembo wa savana wa Afrika, wanyama wakubwa zaidi wa nchi kavu duniani, ni mamalia wa kijamii wenye akili sana. Picha na O’Connell’s & Rodwell.

Maoni haya yalichapishwa kwa mara ya kwanza hapa kwa lugha ya Kiingereza mnamo tarehe 11/08/2026.

Aliyetiwa hatiani kwa kukutwa na nyara za Serikali aondolewa adhabu ya kifungo

Raia wa Korea Kaskazini anayedaiwa kukutwa na meno ya tembo, aachiwa huru

Kesi ya kumiliki nyara za Serikali: Mahakama yabatilisha hukumu ya kifungo cha miaka 20 jela

Kesi ya kukutwa na meno ya tembo: Mahakama yatupa rufaa ya Jamhuri

Kutambua ushiriki

Lynet Mhariri

Mada

BiasharaBiashara HaramuBiashara ya Pembe za NdovuBiashara ya Wanyama WanyamaCitesKuzuia Kutoweka kwa SpishiMamaliaMamalia WakubwaSpishiTemboUhalifuUhalifu kwa WanyamaporiUhalifu uliopangwaUsafirishaji wa WanyamaporiAfrikaAfrika KusiniAfrika MagharibiAfrika ya KatiAngolaAsiaBotswanaJamhuri ya Kidemokrasia ya KongoMsumbijiNamibiaNigeriaTanzaniaVietnamZambia

Tazama mada