Mwaka 2022, nchi 196 ziliafiki lengo kuu la uhifadhi linaloitwa “30×30”: kutenga asilimia 30 ya maeneo ya pwani na bahari ya sayari hii kwa ajili ya uhifadhi ifikapo mwaka 2030, chini ya Mfumo wa Kimataifa wa Bioanuwai wa Kunming-Montreal.

Sasa, huku mwaka 2030 ukiwa umebakisha takriban miaka minne, asilimia kumi tu ya bahari ndiyo imefunikwa na maeneo yaliyolindwa — hali inayoacha nchi nyingi mbali sana na lengo hilo la bioanuwai. Na hata ndani ya tengefu zilizopo, utafiti mpya unafichua mapungufu makubwa katika ulinzi wa moja ya makundi yaliyo hatarini zaidi baharini: papa na papa-kolee.

Utafiti uliochapishwa katika jarida la Conservation Letters mwezi Julai unabainisha kwamba kwa spishi nyingi za papa na papa-kolee, chini ya asilimia kumi ya maeneo yao ya makazi yanaangukia ndani ya tengefu za baharini, huku spishi zilizo hatarini na karibu kutoweka zikiathirika zaidi. Uchambuzi huo pia unafichua mapungufu makubwa katika uripoti wa kiwango cha vizuizi vya uvuvi na uvunaji ndani ya tengefu hizo — kinachojulikana kama take–status — jambo muhimu katika kutathmini ufanisi wa ulinzi kwa wanyama hawa.

“Kuongeza tu ukubwa wa bahari iliyolindwa hakumaanishi kwamba tunazilinda kwa kweli spishi hizo zilizo hatarini,” Amanda Arnold, mtafiti wa bayoanuwai ya baharini katika Chuo Kikuu cha Simon Fraser nchini Kanada na mwandishi mkuu wa utafiti huo, alimwambia Mongabay. “Haifuniki upana wote wa bioanuwai.”

Ili tengefu za baharini zitoe manufaa ya uhifadhi yanayopimika, zinapaswa kufunika angalau asilimia kumi ya makazi ya spishi fulani — na ufunikaji wa asilimia 20 hadi 40 huleta anufaa makubwa zaidi manufaa hayo.

Hata hivyo, spishi chache sana zinafikia kiwango hicho: utafiti wa awali unaonyesha kwamba asilimia 97.4 ya spishi za baharini zina chini ya asilimia kumi ya makazi yao ndani ya tengefu za baharini. Kwa kuwa zaidi ya theluthi moja ya papa na papa-kolee wako katika hatari ya kutoweka, kundi hili linahitaji ulinzi wa kipekee.

Ili kutathmini jinsi mipaka ya tengefu za baharini inavyolinda papa na papa-kolee, watafiti walilinganisha data za kijiografia kutoka World Database of Protected Areas na taarifa za maeneo ya kijiografia kutoka IUCN Red List of Threatened Species kwa takriban spishi 1,200 za papa na papa-kolee. Uchambuzi huo ulizingatia hasa maeneo ya no-take, ambayo hutoa kiwango cha juu zaidi cha ulinzi kwa kupiga marufuku shughuli kama vile uvuvi, uchimbaji madini na uchimbaji wa mafuta.

Matokeo ni ya kutia wasiwasi. Kati ya spishi za papa na papa-kolee zilizo hatarini, asilimia 79 wana chini ya asilimia moja ya makazi yao ndani ya maeneo tengefu ya baharini yenye ulinzi wa no-take katika maji ya kitaifa. Kwa spishi zilizo karibu kutoweka, idadi hiyo inafikia takriban asilimia 90.

“Hii ni kengele inayoendelea kutuamsha — ingawa tunaendelea kupiga hatua, bado tuna safari ndefu sana mbele yetu,” Mike Heithaus, mtaalamu wa ikolojia ya baharini katika Florida International University nchini Marekani ambaye hakushiriki katika utafiti huo, alimwambia Mongabay. Heithaus, ambaye anatafiti papa, alisema ni “jambo la kutisha kidogo tunapoona jinsi wanyama wachache wanavyopata ulinzi wa kutosha wa makazi yao.”

Arnold anabainisha tatizo moja la msingi: makubaliano ya kimataifa kama vile 30×30 yanaweza kusababisha tengefu za baharini kuwekwa katika maeneo yanayofaa kisiasa au kiuchumi, badala ya maeneo yenye thamani kwa bioanuwai. Tengefu nyingine za baharini pia zimeundwa kuzingatia spishi maalum badala ya upana wote wa bayoanuwai ya eneo husika.

Ili kusaidia watunga sera na watafiti kuangalia ufunikaji wa tengefu za baharini kwa nchi zao maalum au spishi wanazozifanyia utafiti, Arnold na waandishi wenzake waliunda zana inayogawanya matokeo kwa mikoa na kategoria. “Ni picha nzuri ya hali halisi kwa taarifa tulizonazo, na inaweka msingi wa kazi muhimu na yenye athari kubwa katika siku zijazo,” Heithaus alisema.

Utafiti huo pia unabainisha changamoto nyingine: takriban theluthi moja tu ya nchi zilizo na tengefu za baharini katika maji yao ya kitaifa zinawasilisha taarifa za take-status. Hali hiyo “inafanya iwe vigumu kutathmini ufanisi wa kweli wa tengefu hizo za baharini,” Arnold alisema. Papa na papa-kolee hukua polepole na kuzaliana kwa kasi ndogo, hivyo wako katika hatari kubwa ya kuvuliwa kupita kiasi au kukamatwa na kufa kama samaki wasiokusudiwa.

Kwa kuzingatia matokeo hayo, waandishi wa utafiti wanapendekeza kujumuisha malengo ya bioanuwai katika mfumo wa 30×30 na kuwahimiza watunga sera kupanga tengefu za baharini kulingana na maeneo muhimu ya papa na papa-kolee. Pia wanasisitiza uwasilishaji wa lazima wa taarifa za take-status kama sehemu ya ukusanyaji wa data za tengefu za baharini.

Hata hivyo, si watafiti wote wanaokubaliana kwamba tengefu za baharini pekee zinaweza kuleta mabadiliko ya kweli. Gavin Naylor, mkurugenzi wa Florida Program for Shark Research katika Florida Museum of Natural History, ambaye hakushiriki katika utafiti huo, alimwambia Mongabay kwamba ingawa kuna “ushahidi usio na shaka” kwamba tengefu za baharini zinasaidia spishi zisizohama sana, ufanisi wake kwa wanyama wanaohama kama papa na papa-kolee unatiliwa shaka zaidi na hilo linahitaji muktadha wa kina kwa kila spishi.

Naylor alisema kwamba kulinda maeneo yenye umuhimu maalum — kama vile maeneo ambayo spishi fulani za papa au papa-kolee fulani huenda kuzaliana — kungeweza kusaidia uhifadhi, ingawa “hatuna aina hiyo ya taarifa kwa wanyama wengi kati ya hawa.” Hata ramani za maeneo ya spishi za IUCN hazionyeshi ipasavyo kutokuwa na uhakika kuhusu jinsi na mahali wanyama hawa wanapoishi, kulingana naye.

“Ugumu wote huu — mchakato huu wa kibayolojia — kwa bahati mbaya hauwezi kunaswa na mstari wa ramani,” alisema.

Kwa ujumla, wataalamu wote waliohojiwa kwa makala hii wanakubaliana kwamba tengefu za baharini ni chombo kimoja tu cha uhifadhi wa papa na papa-kolee. Mikakati madhubuti ya ulinzi itahitaji pia kujumuisha usimamizi wa mazingira ya baharini na uvuvi, ikiwemo kanuni na utekelezaji wa sheria kuhusu uvuvi wa papa. Teknolojia mpya zinazopunguza uwezekano wa papa na papa-kolee kukamatwa kama samaki wasiokusudiwa, pamoja na data bora za makazi, zinaweza pia kusaidia kuimarisha idadi ya wanyama hawa.

“Tunalenga kulinda asilimia 30 ya sayari ifikapo 2030, sivyo? Bado asilimia 70 ya bahari inabaki wazi kwa uvuvi,” Arnold alisema. “Haiwezekani tu kuweka tengefu ya baharini juu ya eneo la makazi ya spishi fulani na kudai kazi imekwisha.”

Picha ya bango: Papa-mweupe wa bahari kuu (Carcharhinus longimanus), aliyeorodheshwa na IUCN kama spishi iliyo Karibu Kutoweka. Picha na Jonathan Lavan, underpressurephotog.com kupitia iNaturalist (CC BY-NC 4.0).

Nukuu:

Arnold, A. E., Matsushiba, J. H., & Dulvy, N. K. (2026). Sharks, Rays, and MPAs: A Global Assessment of Marine Protected Area Coverage in National Waters Across Species Ranges. Conservation Letters, 19(4), e70071. doi:10.64898/2026.03.18.712493

Dulvy, N. K., Pacoureau, N., Rigby, C. L., Pollom, R. A., Jabado, R. W., Ebert, D. A., … Simpfendorfer, C. A. (2021). Overfishing drives over one-third of all sharks and rays toward a global extinction crisis. Current Biology (21), 4773-4787.e8. doi:10.1016/j.cub.2021.08.062

Klein, C. J., Brown, C. J., Halpern, B. S., Segan, D. B., McGowan, J., Beger, M., & Watson, J. E. (2015). Shortfalls in the global protected area network at representing marine biodiversity. Scientific Reports (1). doi:10.1038/srep17539

Habari hii ilichapishwa kwa mara ya kwanza hapa kwa lugha ya Kiingereza mnamo tarehe 14/08/2026

Kutambua ushiriki

Lynet Mhariri

Mada

BahariBahariniBioanuai wa BahariniIkolojiaMamalia wa BahariniMfumo Ikolojia wa BahariniPapaSamakiSamaki wa Maji ChumviSpishi zilizo Hatarini KutowekaSpishi Zilizo Hatarini SanaUlimwenguni

Tazama mada