Mvutano wa kijeshi unaoendelea Mashariki ya Kati ukihusisha Marekani, Iran na Israeli, unaendelea kuleta  madhara makubwa kwa Tanzania, hasa kwenye sekta ya kilimo, na hali hiyo ikiendelea, kuna uwezekano mgogoro huo utasababisha uhaba mkubwa wa chakula.

Naibu Waziri wa Kilimo David Silinde ameiambia Mongabay kuwa mgogoro huo umeathiri mnyororo mzima wa usafirishaji mbolea duniani kutokana na hofu iliyotanda katika Mlango wa Hormuz — njia mojawapo muhimu zaidi ya usafirishaji wa mafuta duniani. Ugumu katika usafirishaji umechangia kuwapo ucheleweshaji mbolea, kuongezeka kwa gharama za usafirishaji mbolea na pembejeo nyingine kuelekea Tanzania, pamoja na kuongeza ushindani wa kupata mbolea.

Kwa mujibu wa taarifa za Wizara ya Kilimo, sekta ya kilimo inachangia kiasi cha nusu ya pato la taifa na ni chanzo cha chakula pamoja na utoaji fursa za ajira kwa zaidi ya asilimia 75 ya Watanzania. Hivyo, changamoto kwenye sekta hiyo huathiri moja kwa moja pato la nchi na usalama wa chakula.

Mahitaji ya mbolea

Silinde anasema kwa ujumla Tanzania inahitaji zaidi ya tani milioni 1.08 za mbolea kwa mwaka, na zaidi ya asilimia 80 ya mbolea hiyo inaagizwa kutoka nje ya nchi. Uzalishaji wa ndani unakidhi kwa chini ya asilimia 20 pekee.

“Zaidi ya tani 800,000 huagizwa kutoka nje kila mwaka, zikiwamo zaidi ya tani 528,000 za mbolea za kukuzia kama Urea Calcium Ammonium Nitrate (aina ya mbolea ya nitrojeni inayotumika kuongeza ukuaji wa mazao),’’ anasema Silinde.

Anaeleza kuwa takwimu hizo za Wizara ya Kilimo zinaonyesha kuwa zaidi ya asilimia 80 ya mbolea inayotumika nchini huagizwa kutoka mataifa ya Saudi Arabia, Qatar, Oman, Morocco, China, Russia, Finland, Uturuki, Uholanzi, Italia na Zambia. Asilimia kati 70 hadi 80 ya mbolea zinazoagizwa kutoka nje hutoka nchi za Mashariki ya Kati.

“Kiasi hicho tunachoagiza kutoka nje kinahusisha takriban tani 264,000 za mbolea za kupandia, na tani 528,000 za mbolea ya kukuzia. “Mbolea nyingi zinazotumika Tanzania hupitia njia za baharini kutoka Mashariki ya Kati. Vita vikiongeza gharama za usafirishaji, bima za meli pia huongezeka, na bidhaa kuchelewa kufika,” anasema.

Vilevile, Silinde anasema kuwa mgogoro huo umeongeza ushindani wa mataifa makubwa kama India, China na Brazil kwenye soko la mbolea, hatua inayoifanya Tanzania kushindwa kupata mbolea kwa wakati na kwa kiasi kinachohitajika. “Kama nchi kubwa zinaagiza mbolea kwa wingi zaidi na kwa fedha nyingi, sisi tunapata kwa kuchelewa au tunapata kiasi kidogo, tofauti na mahitaji yetu,” anasema.

Kuhusu athari kwa minyororo ya usafirishaji bidhaa duniani, Waziri wa Nchi, Ofisi ya Rais, Mipango na Uwekezaji, Prof Kitila Mkumbo, anasema kutokana na mgogoro huo, gharama za usafirishaji mizigo duniani zinaweza kuongezeka na kusababisha kupanda kwa bei za bidhaa mbalimbali katika soko la ndani.

Athari za kukosa mbolea

Godwin Maro, ambaye ni mtaalamu wa Kilimo na Ofisa Kilimo wa Mkoa wa Kilimanjaro, anaeleza umuhimu wa mbolea na kukosekana ama kuchelewa kwake kunavyoleta madhara makubwa kwa kilimo na hatimaye usalama wa chakula.

Anasema matumizi sahihi ya mbolea ni miongoni mwa nguzo kuu zinazowezesha ongezeko la uzalishaji mazao, na kwamba udongo wa maeneo mengi nchini hauwezi kutoa mavuno ya kiwango cha juu bila kurejeshewa virutubisho vinavyopotea kila msimu wa kilimo.

“Mbolea hutoa virutubisho muhimu kama nitrojeni, fosforasi na potasiamu, ambavyo huwezesha mimea kukua kwa afya, kuimarisha mizizi, kuongeza ukuaji wa majani na kutengeneza punje nyingi zenye ubora. Kama mmea hautapata mbolea ya kutosha, hautakuwa vizuri na matokeo yake ni mavuno machache,” anasema.

Hali halisi mashambani 

Uchunguzi wa Mongabay katika mikoa mbalimbali inayoongoza katika uzalishaji wa mazao ya biashara na chakula unaonyesha katika miezi ya kuanzia Machi hadi Mei, mwaka 2026, uhitaji wa wakulima katika mikoa hiyo ilikuwa ni mbolea ya kupandia na kukuzia, lakini walikwama kutokana na uhaba mkubwa uliochochewa na mgogoro huo.

Uchunguzi katika mikoa ya Kilimanjaro, Arusha, Mbeya, Songwe, Iringa, Njombe, Manyara na Tanga ulibaini kuwa tangu Aprili, upatikanaji wa mbolea, hususan ya kukuzia aina ya Urea 46, ulikuwa mgumu, huku bei ikipanda kwa kasi kubwa.

Katika baadhi ya maeneo, mfuko wa kilo 50 wa Urea uliokuwa ukiuzwa kati ya TSh73,000 ($27.55) hadi TSh75,000 (28.30) mwanzoni mwa mwaka sasa unauzwa kati ya TSh120,000 ($45.28) hadi TSh180,000 ($67.92), huku maeneo mengine wakulima wakidai kuwa mbolea hawaipati kabisa.

Data za Ofisi ya Taifa ya Takwimu (NBS) zinaonyesha mikoa ya Ruvuma, Mbeya, Songwe, Rukwa, Iringa, Morogoro, Shinyanga na Tabora ndiyo inayoongoza kwa uzalishaji wa nafaka nchini, hususan mahindi na mpunga. Mikoa hiyo pia ndiyo inayochangia kwa kiwango kikubwa akiba ya chakula ya taifa, na ndiyo msingi wa uhakika wa chakula kwa mamilioni ya Watanzania.

Mongabay ilizungumza na wakulima ili kufahamu hali halisi mashambani. Yesse Shoo, mkulima wa mahindi na maharage kutoka Lyamungo Kilanya, Wilaya ya Hai, mkoani Kilimanjaro, alisema kwa zaidi ya wiki mbili alikuwa akizunguka maduka ya pembejeo katika wilaya za Hai na Moshi, akitafuta Urea bila mafanikio.

“Hapo zamani tulikuwa tunaingia dukani na kupata mbolea muda wowote. Hata mifuko 100 tulikuwa tunapata kirahisi tu. Sasa unaweza kuzunguka siku nzima huipati,” alisema.

Shoo alisema kwa kawaida, katika msimu wa masika, wakulima wa mahindi na maharage wilayani Hai hutumia mbolea kuanzia Machi hadi Mei wakati wa ukuaji mazao. “Ukikosa mbolea kipindi hiki mahindi hayatakomaa vizuri. Mazao yanakuwa mafupi, hayatoi mahindi mengi, na mavuno yanashuka sana,” alisema.

Wilayani Moshi, mkulima kutoka eneo la Kahe, Nathaniel Kweka, alisema tayari ameanza kushuhudia hasara kwenye mashamba yake ya mahindi na bustani za nyanya, biringanya na hoho. “Mazao yametoa maua vizuri lakini mengi yanapukutika kutokana na ukosefu wa mbolea ya kukuzia. Hii ni hasara kubwa,” alisema Kweka, ambaye amelima zaidi ya hekta 70 katika maeneo ya Kahe, Mwanga na Ruvu Same.

Kweka alisema wakulima wengi hutumia kilimo cha umwagiliaji na kwamba mbolea huwekwa wiki ya tano hadi ya saba baada ya mazao kupadwa, lakini safari hii hawakufanya hivyo kutokana na uhaba huo.

Fabian Mwinuka, mkulima wa mahindi kutoka Mbarali mkoani Mbeya, alisema wakulima wengi msimu huu wamechelewa kupata mbolea ya kupandia na kukuzia. “Sisi Nyanda za Juu Kusini tukichelewa mbolea mpaka Novemba au Desemba, hata ikija kupatikana baadaye inakuwa haina maana tena kwa baadhi ya mazao,” alisema.

Katika Mkoa wa Songwe, mkulima wa mpunga na mahindi Deus Mwakyoma alisema hali hiyo inaweza kushusha mavuno kwa kiwango kikubwa msimu huu.

Wasambazaji mbolea

Wakala Mkuu wa Usambazaji mbolea wilayani Hai, Mkoa wa Kilimanjaro, Gaspar Ulomi, maarufu kama Sungura, aliiambia Mongabay kuwa hali ya mwaka huu ni mbaya kuliko miaka mingine yote.

“Kwa Wilaya ya Hai mwezi wa tatu (Machi), wakulima wanakuwa kwenye hatua ya kupalilia na ni kipindi muhimu sana kuweka mbolea ya kukuzia. Kwa mwaka huu, miezi ya Aprili na Mei imekuwa migumu sana kupata mbolea,” alisema.

Ulomi alisema kuwa kabla ya mgogoro alikuwa akihudumia zaidi ya wakulima 1,500 kwa mwezi, lakini sasa uwezo wa kuwahudumia wakulima umeshuka hadi chini ya wakulima 500 kwa mwezi.

“Ulomi alifafanua kuwa mgogoro huo umeongeza pia gharama za usafirishaji mbolea. Alisema mfuko wa mbolea aliokuwa anasafirishwa kutoka Dar es Salaam (Dar es Saalam ndiko iliko bandari inayopokea mbolea kutoka nje) hadi Hai kwa TSh3,500 ($1.32), sasa gharama imefika TSh5,500 ($2.08). “Gharama zimepanda sana kutokana na kuongezeka kwa bei ya mafuta,” alisema.

TFRA wadai hali ni shwari

Mnamo Mei 19, 2026, Mkuu wa Kitengo cha Mawasiliano na Uhusiano kwa Umma wa Mamlaka ya Udhibiti wa Mbolea Tanzania (TFRA) Matrida Kasanga alisema kuwa changamoto ya upatikanaji mbolea iliyojitokeza katika baadhi ya mikoa ya Kanda ya Kaskazini (Kilimanjaro, Tanga, Arusha na Manyara) mwezi Aprili, ilipatiwa ufumbuzi.

Matrida alisema mamlaka hiyo iliweka kambi maalum kwa muda wa miezi miwili katika maeneo yaliyoathirika ili kufuatilia usambazaji na kuhakikisha mbolea inapatikana kwa wakulima. Licha ya maelezo ya TFRA, hali halisi iliyoonekana mjini Moshi ilionyesha taswira tofauti.

Baadhi ya wauzaji katika maduka hayo, akiwemo mmoja aliyekutwa katika duka la Kampuni ya Mbolea Tanzania (TFA) mjini Moshi, walikiri wazi kuwa kwa kipindi cha kuanzia mwishoni mwa mwezi Machi hadi katikati mwa mwezi Mei mwaka 2026, mbolea hazikuwapo katika maduka yao kutokana na changamoto za upatikanaji wa bidhaa hiyo sokoni.

Tathmini ya Tume ya Mipango

Tathmini ya Athari za Kiuchumi Zinazotokana na Mgogoro Kanda ya Ghuba iliyofanywa na Tume ya Taifa ya Mipango kwa kushirikiana na Shirika la Maendeleo la Umoja wa Mataifa (UNDP) inaonesha kuwa mgogoro wa Mashariki ya Kati umeongeza taharuki katika soko la mafuta duniani na kuibua hatari mpya kwa nchi zinazoagiza nishati kutoka nje, ikiwamo Tanzania.

Mkumbo alisema kuwa katika hatua za awali za mgogoro huo, bei ya mafuta ghafi ilipanda kutoka $100 kwa pipa mwezi Machi hadi $126 mwezi Aprili, kabla ya kushuka na kufikia wastani wa $90 hadi $95 kwa pipa mwanzoni mwa mwezi huu.

Alisema kupanda huko kwa bei kulichochewa zaidi na hofu ya kuvurugika kwa usafirishaji mafuta kupitia Mlango Bahari wa Hormuz, njia muhimu inayopitisha zaidi ya asilimia 20 ya mafuta yote yanayouzwa duniani.

Kwa mujibu wa Waziri wa Nishati wa Tanzania Deogratius Ndejembi, Tanzania hupata takribani asilimia 59 ya mafuta yake kutoka nchi za Ghuba, huku sehemu kubwa ya mafuta yanayoagizwa kutoka India nayo yakitegemea mafuta ghafi kutoka Mashariki ya Kati.

Bunge lataka hatua

Kamati ya Kudumu ya Bunge ya Viwanda, Biashara, Kilimo na Mifugo imeitaka serikali kuongeza jitihada za kulinda sekta ya kilimo dhidi ya athari za migogoro ya kimataifa. Rai hiyo ilitolewa wakati wa mjadala wa bajeti ya Wizara ya Kilimo bungeni jijini Dodoma na Mwenyekiti wa Kamati ya Kudumu ya Bunge ya Viwanda, Biashara, Kilimo na Mifugo, Deodatus Mwanyika.

Kamati hiyo ilionya kuwa utegemezi mkubwa wa mbolea kutoka nje unaweza kuendelea kuiweka Tanzania katika hatari kila kunapotokea migogoro ya kimataifa. Pia iliitaka serikali kuhakikisha kampuni zinazosambaza mbolea kwa mpango wa ruzuku zinalipwa kwa wakati ili kuepusha kuanguka kwa mfumo wa usambazaji.

Ahadi za serikali

Ili kuhakikisha uhaba wa mbolea hauleti athari kubwa kwa wakulima, Serikali imesema imeanza kuchukua hatua za dharura, ikiwamo kuagiza mbolea kutoka nchi mbadala ambazo hazijaathiriwa sana na mgogoro huo, kama Zambia.

Silinde alisema serikali pia inahamasisha matumizi ya mbolea mbadala kama Calcium Ammonium Nitrate (CAN), na Sulphate of Ammonia (SA), ambazo zina bei nafuu zaidi ikilinganishwa na Urea.

Kwa mujibu wa Silinde, nchi zinazozalisha CAN na SA ni pamoja na Afrika Kusini, China, Marekani, Uholanzi, Ubelgiji na Russia.

Vilevile, serikali imeahidi kuongeza uwekezaji katika viwanda vya ndani ili kupunguza utegemezi wa mbolea kutoka nje ya nchi. Mbali na hilo, Silinde alisema serikali imepanga kutoa ruzuku maalum kwa wazalishaji wa ndani wa mbolea ili kupunguza gharama za uzalishaji. “Tunataka kupunguza utegemezi wa mbolea kutoka nje kwa kuwekeza katika viwanda vya ndani, hasa vinavyozalisha mbolea za Naitrojeni, kwa kutumia malighafi zilizomo nchini,” alisema Silinde.

Kwa mujibu wa naibu waziri huyo, kwa sasa Tanzania ina viwanda 48 vya mbolea, vikiwamo viwili vikubwa, viwanda 14 vya kati na wazalishaji wadogo 32.

Upatikanaji wa gesi asilia

Silinde alifafanua kuwa usanifu unaonyesha kwamba kwa pamoja viwanda hivyo 48 vina uwezo wa kuzalisha zaidi ya tani milioni 1.5 kwa mwaka. Hata hivyo, uzalishaji halisi bado uko chini — kwa sasa vinazalisha kati ya tani 150,000 hadi 200,000 kwa mwaka.

Kikwazo kikubwa kwa viwanda hivyo kuongeza uzalishaji, kwa mujibu wa Silinde, ni gharama na upatikanaji wa gesi asilia inayotumika kuzalisha mbolea za Naitrojeni kama Urea. Katika kipindi cha miaka michache iliyopita, matumizi ya mbolea nchini yameongezeka kwa kasi kubwa.

Kwa mujibu wa Silinde, matumizi ya mbolea yameongezeka kutoka tani 363,599 mwaka 2021/22 hadi zaidi ya tani 1,030,000 kufikia Machi mwaka 2026, ingawa mahitaji ya mwaka 2025/26 ya mbolea nchini yalikadiriwa kufikia tani 1,084,000.

Kwa mwaka 2026/27, serikali imekadiria kuwa mahitaji ya mbolea nchini yatafikia tani milioni 1.2. Ongezeko hilo la matumizi linaifanya Tanzania kuwa katika mazingira magumu zaidi kila panapotokea msukosuko wa kimataifa unaoathiri usafirishaji mbolea kutoka nje ya nchi.

Kwa mujibu wa Waziri wa Kilimo Daniel Chongolo, uzalishaji wa ndani wa mbolea umeongezeka kutoka tani 32,239 mwaka 2020/21 hadi zaidi ya tani 123,000 mwaka 2025/26.
Hata hivyo, kiwango hicho hakitoshi kukabiliana na mahitaji halisi ya wakulima nchini.

Waziri wa Fedha Khamis Mussa Omar, wakati akiwasilisha hotuba ya mapato na matumizi ya wizara ya fedha kwa mwaka 2026/27 mwezi Mei, pia alizungumzia athari za mgogoro unaoendelea baina ya Marekani, Israeli na Iran ulioanza mwishoni mwa Februari 2026.

Alisema Tanzania ni sehemu ya uchumi wa dunia hususan kupitia biashara za kimataifa na uwekezaji, na hivyo uwepo wa misukosuko na vita hivyo umeathiri sekta za kiuchumi na kijamii nchini.

Alisema serikali inahimiza uagizaji na matumizi ya mbolea mbadala za kukuzia zenye bei himilivu sokoni kama vile CAN na SA, kutekeleza mpango maalum wa ruzuku kwa wazalishaji wa ndani na kuongeza matumizi ya mbolea za asili na za kimiminika ambazo hazina ruzuku.

Waziri alisema pia kuwa serikali itaendelea kulipa madai ya ruzuku ili kufanikisha upatikanaji wa mbolea kwa msimu wa 2026/27. “Vilevile, serikali inaendelea kuhamasisha na kuwezesha uzalishaji wa ndani katika sekta mbalimbali, ikiwa ni pamoja na kuboresha mazingira ya biashara na uwekezaji ili kupunguza utegemezi wa bidhaa za nje ambazo gharama zake zimeathiriwa na hali ya uchumi wa dunia,” alisema waziri huyo.

Picha ya bango: Aliyekuwa Mkuu wa Mkoa wa Shinyanga, Anamringi Macha akiwa katika ziara ya kukagua kilimo cha zao hilo Januari 30, 2025. Picha na Nkwimba Nkwimba.

Kutambua ushiriki

Joycebazira Mhariri

Mada

ChakulaKilimoupatikanaji wa chakulaAfrikaAfrika MasharikiTanzania

Tazama mada