Tafiti: Uchafuzi wa plastiki ndogondogo unaweza kuchochea ongezeko la usugu dhidi ya antibiotiki

Uchafuzi wa plastiki na maambukizi sugu kwa dawa kwa kawaida hutambuliwa kama migogoro tofauti ya kimataifa. Lakini tafiti zinazoibuka zinaonyesha uhusiano kati yao: Plastiki ndogondogo zilizoko katika mazingira hukaliwa na jamii za bakteria, na bakteria hao huendeleza usugu dhidi ya viuavijasumu kwa kiwango kisichokuwa cha kawaida.
Uchunguzi umegundua kuwa bakteria wanaokabiliwa na plastiki ndogondogo huwa na uwezo ulioimarika kustahamili viuavijasumu (antibiotiki). Plastiki ndogondogo huendeleza kikamilifu uundaji wa matabaka ya vijidudu, jamii za bakteria wanaoshikamana juu ya uso. Matabaka hayo hulinda bakteria na kuchochea kuenea kwa vinasaba vya usugu dhidi ya dawa. Pia huhimiza vinasaba sugu kuenea kutoka kwa bakteria mmoja hadi mwingine.
Katika nchi zenye kipato cha juu, maambukizi sugu kwa dawa mara nyingi hushindwa na huduma ya matibabu. Hata hivyo, katika mataifa yenye kipato cha chini na cha kati, ambapo vifaa vya usafi na mitambo ya matibabu ya maji taka haipatikani sana, maambukizi sugu kwa viuavijasumu yameenea na mara nyingi huua. Taka za plastiki pia zimeenea katika mataifa mengi kama hayo.
Utafiti kuhusu uhusiano kati ya plastiki ndogondogo na usugu dhidi ya dawa unaendelea, lakini hatua zinahitajika sasa, wanasema wataalam. Kupunguza fursa za bakteria, viuavijasumu na vijidudu vidogo kuchanganyika, kupitia usimamizi bora wa maji taka na ufuatiliaji wa aina sugu za dawa, kunaweza kuwa tumaini bora.

Uchafuzi wa plastiki ni miongoni mwa majanga makubwa zaidi ya kimazingira yanayolikabili wanadamu. Uzalishaji wa plastiki tangu mwaka 1950 umezidi tani milioni 8,300, huku sehemu kubwa ya taka za plastiki ikiishia katika mazingira na kuathiri wanyamapori, utendaji kazi wa mfumo wa ikolojia, pamoja na afya ya binadamu.

Sambamba na hayo, uwezo wa bakteria wanaosababisha magonjwa kustahimili dawa moja au zaidi za viuavijasumu (hali inayojulikana kama usugu dhidi ya dawa za vijiumbe, au AMR) umeongezeka kwa kasi na kuwa dharura ya afya ya umma, huku sasa ukisababisha vifo takriban milioni 5 duniani kote kila mwaka.

“AMR ni tishio la kibinadamu,” anasema Tim Walsh, profesa katika Chuo Kikuu cha Oxford na mkurugenzi wa biolojia katika Taasisi ya Utafiti wa Antimicrobial ya Ineos Oxford ya Uingereza, ambaye alizungumza na Mongabay kupitia njia ya simu ya video. “Itaua watu wengi zaidi [kila mwaka] kuliko Kifua Kikuu, VVU na malaria, na iwapo haitapingwa inaweza kuipita saratani kama muuaji mkubwa zaidi.”

Hadi hivi karibuni, migogoro hii miwili ya kimataifa, uchafuzi wa plastiki na usugu dhidi ya viuavijasumu, ilizingatiwa tofauti na wanasayansi na watunga sera. Lakini utafiti mpya unaonyesha kuwa inahusiana kwa karibu: Taka za plastiki hukaliwa kwa haraka na vijiumbe, hivyo kuunda aina mpya ya mfumo wa ikolojia unaoitwa “plastisphere.” Aidha, bakteria wanaoishi katika mfumo huo wanastawisha uwezo mkubwa wa kustahimili viuavijasumu kwa kasi isiyo na kifani.

Kipande cha plastiki ya aina ya polyethylene (kinachojulikana kama “bio-bead”), kinachotumika kusaidia kuvunja-vunja uchafu katika mitambo ya kusafisha maji taka, ambacho kimekaliwa na fangasi pamoja na vijiumbe vingine. Wakati mwingine, vipande hivi vya plastiki vilivyojaa bakteria vinaweza kutoroka kutoka kwenye mitambo hiyo na kuingia katika mazingira. Picha kwa hisani ya Emily Stevenson.

Namna plastiki ndogondogo zinavyoongeza usugu dhidi ya viuavijasumu

Mnamo mwaka wa 2025, watafiti katika Chuo Kikuu cha Boston waligundua bakteria aina ya Escherichia coli waliokabiliwa na plastiki ndogondogo walipata usugu ulioongezeka kwa viuavijasumu vinne vya kawaida ikilinganishwa na bakteria ambao hawakuathiriwa na plastiki ndogondogo.

Baada ya siku 10 tu za kuathiriwa na chembe ndogo za plastiki, uvumilivu wa bakteria kwa viuavijasumu “uliongezeka tu,” na kufikia mara 100 ya kiwango kilichoanzia, anasema Neila Gross, mtafiti wa udaktari aliyeongoza utafiti huo, kupitia mahojiano ya simu ya video na Mongabay. “Hili lilikuwa la kutia wasiwasi sana.”

Watafiti bado wanaendelea kufichua namna na kwa nini plastiki ndogondogo huongeza usugu dhidi ya viuavijasumu. Sehemu muhimu ya suala hili ni jinsi bakteria wanavyofanya wanaposambaa kwenye nyuso mbalimbali. Ingawa kwa kawaida tunazifikiria bakteria kama pekee, zinapokua kwenye uso hushikamana na kuunda jumuiya tata inayojulikana kama mikusanyiko ya vijidudu.

Bakteria katika mkusanyiko wa vijidudu hutoa nyenzo inayofanana na jeli iliyotengenezwa kwa protini, wanga na asili ya kinasaba (DNA), ambayo huwasaidia kubaki wameunganishwa na uso wanaoshikamana nao na hutoa ulinzi dhidi ya vitu vyenye madhara, ikiwa ni pamoja na viuavijasumu. “Ni kizuizi cha kimwili, kama vile silaha, [na bakteria] hujificha katikati yake,” Gross anasema.

Bakteria wanaoishi katika tabaka la ute wa vijidudu (biofilm) wana uwezekano mkubwa zaidi wa kukuza usugu dhidi ya viuavijasumu kuliko bakteria walioko peke yao; hii inatokana kwa kiasi fulani na ukweli kwamba ule ute wa kinga huzuia sehemu kubwa, ingawa si yote, ya dawa zinazojaribu kupenya. Hii ina maana kwamba bakteria hao hukabiliwa na viwango vya dawa ambavyo vinatosha kuchochea mwitikio wa kujilinda, lakini havitoshi kuwaua kabisa. Kama ilivyo katika matumizi yasiyokamilika ya viuavijasumu, kukabiliwa na dawa kwa viwango vya chini namna hii huwatayarisha bakteria hao kukuza usugu.

Plastiki ndogondogo huendeleza kikamilifu uundaji wa tabaka la vijidudu vya bakteria (biofilm), ambalo huchochea kuibuka kwa bakteria sugu. Shanga ndogo za plastiki, kulia, huunda tabaka nene zaidi la vijidudu kuliko lile linaloundwa kwenye shanga za kioo, kushoto. Picha kwa hisani ya Neila Gross.

Hapa ndipo plastiki ndogondogo huingia katika usawa huu: Hazitoi tu uso ambao tabaka la vijidudu linaweza kuunda; zinakuza kikamilifu uundaji wa tabaka hilo la vijidudu. Utafiti wa Gross umeonyesha kuwa bakteria huunda tabaka la vijidudu lililo nene kwenye shanga za plastiki ndogondogo kuliko kwenye kioo. Vipande hivyo vidogo vya plastiki pia vinaonekana kuchagua bakteria wenye uwezo mkubwa zaidi wa kuunda tabaka la vijidudu.

Kwa kukuza uundaji wa tabaka la vijidudu vyenye nguvu na imara zaidi, plastiki ndogondogo huunda mazingira yanayochochea kuibuka kwa usugu dhidi ya viuavijasumu.

Tafiti tofauti zilizofanywa nchini China na Uingereza zimegundua kuwa, katika mazingira ya mito, plastiki ndogondogo zinaweza kuhifadhi bakteria wengi sugu kwa viuavijasumu na wingi mkubwa wa jeni za usugu, ikilinganishwa na nyuso zinazotokea kiasili kama vile mbao au mwamba.

Plastiki ndogondogo huchochea uhamishaji wa jeni mlalo

Sababu nyingine ambayo usugu dhidi ya dawa unaweza kuenea haraka sana kupitia tabaka la vijidudu ni kwamba bakteria wanaoishi kwenye tabaka la ute hubadilishana kwa urahisi nyenzo za kijenetiki kupitia mchakato unaojulikana kama uhamishaji wa jeni mlalo. Badala ya kila bakteria kulazimika kukuza usugu mmoja mmoja kwa kila dawa ya kuua vijidudu kuanzia mwanzo kupitia mabadiliko ya bahati mbaya, jeni la usugu linalotoka kwa bakteria mmoja linaweza kushirikiwa na jamii nzima.

“Bakteria ni kama sponji hizi za kijenetiki, na vinasaba vyao ni vya plastiki sana,” Walsh anasema. “Wanaweza kukua pamoja, kuwasiliana pamoja, na kubadilishana taarifa [za kijenetiki] kwa urahisi zaidi kuliko wanadamu. Ni adui mkubwa katika suala hilo.”

Walsh na wenzake waligundua kuwa ufichuwaji wa chembechembe za plastiki ndogondogo (microplastics) huongeza kasi ya uhamishaji wa jeni kati ya bakteria kwa hadi mara 200. Hii hutokea kwa sababu bakteria huitikia uwepo wa chembechembe hizo kwa kuamsha kile kinachoitwa “jeni za S.O.S.”, kundi la jeni zinazosaidia kukarabati vinasaba vilivyoharibika na ambavyo hapo awali vimeonekana kuchochea ubadilishanaji wa jeni. “Bakteria huona chembechembe hizo za plastiki kama sumu na kuingia katika hali ya msongo mkubwa, jambo linalochochea ubadilishanaji wa nyenzo za kijenetiki,” anasema Walsh.

Aina fulani za plastiki zina uwezo mkubwa zaidi wa kuchochea bakteria sugu dhidi ya dawa kuliko nyingine. Tafiti zimebaini kuwa plastiki ndogondogo (microplastics) za aina ya polyethylene na *expanded polystyrene* zinaonekana kuleta hatari kubwa zaidi ya kukuza bakteria sugu dhidi ya dawa ikilinganishwa na aina nyingine za plastiki. Picha na Wolfram Burner kupitia **Flickr** (**CC BY-NC 2.0**).

Aina fulani za plastiki zina hatari kubwa zaidi

Wanasayansi sasa wanafanya kazi ili kuelewa ni sifa gani maalum za plastiki zinazozifanya ziwe na ufanisi katika kukuza usugu dhidi ya dawa. Tunachojua hadi sasa ni kwamba aina fulani za plastiki zinaonekana kuwa na matatizo zaidi kuliko nyingine.

Kwa mfano, tafiti zinaonyesha kuwa polyethylene na nailoni, zinazotumika katika vifungashio vya plastiki, zinahusishwa zaidi na usugu dhidi ya viuavijasumu kuliko kloridi ya polivinili (PVC), inayotumika kutengeneza plastiki ngumu kama vile mabomba. Utafiti tofauti uligundua ute wa bakteria zenye msongamano zaidi na uhamishaji wa jeni mlalo zaidi kwenye polyethilini au nailoni ikilinganishwa na plastiki zingine.

Utafiti pia unaonyesha kwamba polistirini iliyopanuliwa, aina inayotumika kutengeneza vifungashio vya povu vinavyotumika kufungasha bidhaa, inaweza kuwa katika hatari kubwa ya kukuza bakteria sugu dhidi ya dawa kuliko aina zingine za plastiki. “Asili ya plastiki huzifanya kuwa msingi hatari, lakini polistirini ina muundo tata sana,” mwandishi mkuu wa utafiti Emily Stevenson, mtafiti wa Ph.D katika Chuo Kikuu cha Exeter cha Uingereza, anaiambia Mongabay kupitia mfumo wa simu ya video. “Muundo huo wenye vinyweleo hutoa eneo zaidi la uso kwa ajili ya kutengeza makoloni ya bakteria.”

Changamoto nyingine ni hii: Chembechembe za plastiki hubadilika kadri muda unavyopita zinapokabiliwa na mwanga wa jua na maji. Mchakato huu wa kuzeeka unaweza kufanya nyuso zake kuwa mbaya zaidi na kuongeza eneo la uso ambapo tabaka za bakteria (biofilms) zinaweza kushikamana. Pia, kuzeeka kwa plastiki husababisha kemikali zenye sumu kuvuja kutoka ndani yake, jambo linaloweza kuchochea mwitikio wa dharura wa bakteria na hivyo, kusaidia kuenea kwa jeni zinazochangia usugu dhidi ya dawa.

Vipande vidogo sana vya plastiki vyaweza kubeba bakteria sugu hadi maeneo mapya

Mara tu tatizo la usugu dhidi ya dawa za vijiumbe (AMR) linapojitokeza katika mazingira, binadamu wanaweza kupata maambukizi sugu kwa kugusa maji, mchanga au chakula kilichochafuliwa. Vipande vidogo vya plastiki vyaweza kuwa na mchango katika hili pia: Plastiki nyepesi, kama vile polistirini iliyopanuliwa, inaweza kusafirishwa na maji ya mvua, vijito au mikondo ya bahari, na hivyo kuhamishia bakteria sugu dhidi ya dawa katika mazingira mapya.

Njia nyingine inayowezekana ya maambukizi, wanasema wataalamu: Vipande vidogo vya plastiki vinavyohifadhi tabaka la vijidudu linalobeba bakteria sugu kwa dawa vinaweza kubeba bakteria hao hatari hadi kwenye mnyororo wa chakula hadi kwa binadamu.

“Tunajua kwamba plastiki ndogondogo humezwa chini ya mnyororo wa chakula na vichujio vya kulisha, kama kome,” Stevenson anasema. Utafiti wake wa PhD< unaonyesha kwamba chembechembe za plastiki zinaweza kuongeza kiwango cha jeni za AMR kwenye matumbo ya kome. Kwa kuwa wanadamu hula samaki gamba kama kome mzima, “ikiwa kuna vimelea vyovyote hatari au plastiki ndogondogo ndani yake, zinaweza kuingia kwenye mnyororo wa chakula wa binadamu,” anasema. Utafiti zaidi unahitajika ili kuthibitisha na kupanua matokeo haya ya awali.

Mwanasayansi Tam Tran anachunguza athari za plastiki ndogondogo (microplastics) kwa bakteria walokusanywa kutoka kwenye maji ya bandari huko Tromsø, Norway. Utafiti wake umebaini kuwa ingawa mchakato wa kusafisha maji taka hupunguza mabaki ya viuavijasumu, plastiki ndogondogo, na jeni zinazostahimili dawa, hauviondoi kabisa; hali hii inajenga mazingira hatarishi yanayoweza kuchochea kuibuka kwa usugu dhidi ya dawa (AMR) katika maji yaliyosafishwa yanayotiririka kwenye mito na bahari. Picha kwa hisani ya Tam T. Tran.

Maji taka: Eneo kuu la kuibuka kwa usugu dhidi ya dawa

Bakteria ziko kila mahali katika mazingira duniani kote, kama vile plastiki ndogondogo. Lakini kuna maeneo ambako hukusanyika kwa viwango vya juu, pamoja na viuavijasumu na vitu vingine vyenye sumu, na hivyo kuunda maeneo yenye AMR.

Mitambo ya kisasa ya kutibu maji taka (WWTPs) huchuja na kutibu maji taka ghafi ili kuondoa bakteria, mabaki ya dawa na uchafuzi, ikiwa ni pamoja na plastiki ndogondogo. Ingawa mchakato huu unaweza kuwa mzuri sana, si kamilifu. “Plastiki huvunjika na kuwa vipande vidogovidogo sana, ambavyo ni vigumu sana kuchuja au kuondoa kutoka kwa maji taka,” Tam Tran, mtafiti mkuu katika taasisi ya utafiti ya Norway (NORCE), anasema kupitia simu ya video na Mongabay.

Tran na wenzake walichambua sampuli za maji taka kutoka Norway, Iceland na Finland, na kugundua kuwa matibabu yalipunguza viwango vya mabaki ya viuavijasumu, plastiki ndogondogo na jeni za usugu dhidi ya dawa ndani ya maji, lakini si kabisa. Maji yaliyotibiwa ambayo bado yana mabaki ya viuavijasumu na plastiki ndogondogo hutolewa katika mazingira ya baharini, “Huenda hali hiyo ikaunda eneo jipya la AMR,” Tran anasema.

Vituo vya kisasa vya kusafisha maji taka huchuja na kutibu maji ghafi ya kinyesi ili kuondoa bakteria, mabaki ya dawa na vichafuzi, ikiwemo plastiki ndogondogo sana (microplastics), lakini haviwezi kuondoa uchafu wote huo. Matokeo yake, maji yanayotolewa kutoka kwenye vituo hivyo kwenda kwenye mazingira yanaweza kusababisha maeneo yenye hatari kubwa ya usugu dhidi ya dawa za kuua vijidudu (AMR). Picha na Chad Davis kupitia Flickr (CC BY 2.0).

Maji taka, licha ya kupitishwa katika kituo cha kisasa cha kuyatibu, huleta hatari ya kuibuka kwa usugu dhidi ya dawa za kuua vijidudu (AMR). Hata hivyo, wakati miundombinu ya usafi wa mazingira ni haba, haitoshi au haipo kabisa; kwa mfano katika jamii zenye hali duni, maeneo ya vita au kambi za wakimbizi, kuna hatari kubwa zaidi ya kuibuka kwa bakteria sugu dhidi ya dawa.

“Wakati wowote kunapokuwa na uharibifu wa miundombinu… kuna uhusiano wa moja kwa moja na kuwepo kwa bakteria sugu,” anasema Walsh.

Katika nchi zenye mapato ya juu, maambukizi yanayotokana na bakteria sugu ni tatizo kubwa, lakini mara nyingi linaweza kudhibitiwa kwa matibabu. Katika nchi zenye mapato ya chini na ya kati, ambapo miundombinu ya usafi wa mazingira na vituo vya kutibu maji ni haba, maambukizi yanayosababishwa na bakteria sugu dhidi ya dawa nyingi ni ya kawaida na mara nyingi husababisha kifo.

Katika nchi nyingi za Afrika na Kusini-Mashariki mwa Asia, “tayari tumeishiwa na akiba ya viuavijasumu [zinazoweza kutumika], na bila shaka, hali hii inawaathiri zaidi watu maskini,” anasema Walsh. “Moja kwa moja inahusiana na umaskini.”

Pia, nchi zenye kipato cha chini na cha kati mara nyingi huwa na vituo vichache vya kuchakata taka; hii ikimaanisha kwamba kuna uwezekano mkubwa wa taka za plastiki kutupwa kwenye majaa ya taka ya wazi, mito, fukwe, na mitaani, jambo linalopanua kwa kiasi kikubwa eneo la plastiki linalokaliwa na bakteria.

Mtafiti anakusanya sampuli za kimazingira kama sehemu ya mpango wa ufuatiliaji wa vimelea nchini Tanzania. Katika nchi nyingi zenye kipato cha chini na cha kati, upatikanaji wa huduma za usafi wa mazingira na mitambo ya kutibu maji taka ni mdogo, huku maambukizi yanayostahimili dawa yakiwa yameenea. Picha kwa hisani ya Tam T. Tran.

Migogoro mingi huungana kuchochea usugu dhidi ya dawa

Plastiki na viuavijasumu ni bidhaa zilizotengenezwa na binadamu na kuingizwa katika mazingira. Vyote vinaweza kuathiri utendaji wa mifumo inayohifadhi uhai duniani, iwe kwa njia chanya au hasi. Kwa sababu hiyo, vinawekwa pamoja katika kundi la “vitu vipya vilivyoundwa” ambalo ni mojawapo ya mipaka tisa ya sayari ambayo, ikivukwa, inatishia kuiondoa Dunia katika eneo linalofaa kwa maisha. Wanasayansi wanasema kuwa binadamu sasa wamevuka viwango salama katika sita kati ya mipaka hiyo tisa, ikiwemo ule wa vitu vipya vilivyoundwa.

Mabadiliko ya tabianchi ni mpaka mwingine wa sayari ambao eneo lake salama limezidi ubinadamu. Ukiukaji wake unaweza pia kuzidisha AMR. Hiyo ni kwa sababu halijoto ya juu huharakisha ukuaji wa bakteria na kukuza uhamishaji wa jeni mlalo, na kusaidia usugu dhidi ya dawa kuenea.

Kunaweza pia kuwa na athari zisizo za moja kwa moja za hali ya hewa: Joto kali, unyevunyevu, mafuriko na ukame unaosababishwa na ongezeko la joto duniani vinaweza kuathiri vibaya ubora wa maji na usalama wa chakula, na kuongeza kuenea kwa magonjwa ya kuambukiza na kuhitaji matumizi zaidi ya viuavijasumu, ambayo huchochea AMR.

“Jinsi tunavyoshughulikia mazingira yetu, katika suala la uharibifu wa mazingira, lakini pia katika suala la mabadiliko ya tabianchi, inahusiana moja kwa moja na AMR,” Walsh anasema.

Mabadiliko ya hali ya hewa yanaweza pia kuongeza athari za uchafuzi wa plastiki kwenye AMR. Halijoto ya juu husababisha plastiki kugawanyika na kuwa plastiki ndogondogo na kuvuja kemikali hatari kwa haraka zaidi, na kutoa nyuso zaidi zinazowezesha uundaji wa tabaka la vijidudu na kukuza mwitikio wa S.O.S. unaohimiza ubadilishanaji wa jeni za bakteria.

Plastiki nyingi hutengenezwa kutokana na nishati ya visukuku, na michakato ya uchimbaji na utengenezaji inaweza kuchochea tatizo la vimelea sugu dhidi ya dawa za kuua vijidudu. Kwa mfano, kemikali za kuua vijidudu hutumiwa katika mabomba ya viwanda vya kusafisha mafuta; kemikali hizi, pamoja na viambato vingine vya kikemia vinavyotumika katika utengenezaji wa plastiki, zinaweza kuchochea kuibuka kwa bakteria sugu dhidi ya dawa. Utafiti zaidi unahitajika ili kubaini ukubwa wa tatizo hili. Picha na Frerk Meyer kupitia **Flickr** (**CC BY-SA 2.0**)

Plastiki huathiri AMR katika mzunguko wake wote wa maisha

Ingawa utafiti kuhusu uhusiano kati ya plastiki ndogondogo na usugu dhidi ya dawa umejikita katika uchafuzi wa plastiki katika mazingira, kuna sababu nzuri ya kuamini kwamba plastiki huchochea AMR katika kila hatua ya mzunguko wake wa maisha.

Plastiki nyingi huzalishwa kutoka kwa mafuta ya visukuku, ambayo yanahitaji kutolewa na kusukumwa kupitia mabomba hadi kwenye viwanda vya kusafisha. Dawa za kuua viumbe, kemikali zinazotumika kuua vijidudu kama vile bakteria, hutumika katika mabomba hayo ili kuzuia mkusanyiko wa tabaka la vijidudu vya bakteria, linaloweza kuziba mabomba. Lakini kwa sababu dawa za kuua viumbe mara chache hufanikiwa kuua 100% ya bakteria, matumizi yake ya mara kwa mara ya viwandani yanaweza kuchochea kuibuka kwa AMR. Viongezeo vya kemikali zinazotumika kwenye mchakato wa utengenezaji wa plastiki zinaweza pia kukuza usugu dhidi ya dawa. Kwa mara nyingine, utafiti zaidi unahitajika ili kuelewa kikamilifu hatari hizi.

Kukusanya na kusafirisha taka za plastiki, iwe ni kuhamisha hadi kwenye jaa au viwanda vya kuchakata tena, kunaweza kusafirisha bakteria sugu dhidi ya dawa hadi mazingira mapya. Hata kuchakata tena pia kunaweza kukuza AMR, kwa sababu taka za plastiki mara nyingi hutibiwa na dawa za kuua vijidudu kabla ya kusindika, huku bakteria yoyote iliyobaki ikiweza kuwa sugu.

Wataalamu wanaonya kuwa plastiki zinaweza kukuza ukinzani dhidi ya vijidudu katika mzunguko wao wote wa maisha. Kutoka kushoto: Uchimbaji wa malighafi: Viuavijasumu hutumika wakati wa uchimbaji na usafirishaji wa mafuta ya visukuku na vinaweza kuunda shinikizo teule kwa bakteria kubadilishana jeni za usugu dhidi ya vijidudu (ARGs). Uzalishaji na utengenezaji: Viongezeo vya kemikali vinavyotumika katika utengenezaji wa plastiki vinaweza kuchagua usugu dhidi ya vijidudu. Matumizi: Wakati wa matumizi, bidhaa za plastiki zinaweza kuvuja kemikali zinazokuza ukuaji wa AMR ndani ya vijidudu vya binadamu, wanyama au mazingira; plastiki zilizotawaliwa na bakteria sugu kwa dawa (zinazojulikana kama “fomiti”) zinaweza kubeba AMR hadi maeneo mapya. Ukusanyaji: Kuchanganya taka za plastiki kunaweza kuunda fursa kwa bakteria kubadilishana ARG kupitia uhamishaji wa jeni mlalo.

“Plastiki na AMR zina uhusiano wa kimsingi,” anasema Stevenson. “Katika kila hatua ya mzunguko wa maisha ya plastiki, kuanzia uzalishaji hadi utupaji, kuna kitu kinachoweza kuchangia kuibuka kwa usugu dhidi ya dawa za kuua vijidudu (AMR).”

Hata hivyo, plastiki pia zinaweza kuwa nyenzo muhimu katika mapambano dhidi ya AMR. “Mojawapo ya matumizi yenye manufaa makubwa ya plastiki ni uwezo wake wa kuhifadhi usafi na kuzuia uchafuzi wa vijidudu,” anasema Stevenson; jambo hili hupunguza kuenea kwa bakteria sugu dhidi ya dawa katika hospitali na kliniki. “Ni kama upanga wenye makali mawili.”

Njia yenye changamoto ya kupiga hatua

Sasa wanasayansi wamegundua uhusiano wa karibu sana kati ya plastiki ndogondogo na AMR, ambao unaweza kuzidishwa na migogoro mingine ya mazingira kama vile mabadiliko ya hali ya hewa. Lakini maswali mengi yanasalia:

Ni vipi tabaka la vijidudu kwenye plastiki ndogondogo hubadilika na kuleta mageuzi baada ya muda? Viongezeo vya kemikali, makumi kwa maelfu ambayo huongezwa mara kwa mara kwenye aina tofauti za plastiki huathirije AMR? Kipi hutokea wakati vitu vingine katika mazingira, kuanzia vyuma vizito hadi ute wa mimea, vinapoingiliana na plastiki ndogondogo zenye tabaka la vijidudu? Na plastiki ndogondogo kwenye mfumo wetu wa usagaji chakula huathiri vipi usugu dhidi ya dawa kwenye mkusanyiko wa vijiumbe (mikrobiota)?

Vipande vidogo vya plastiki, chembechembe za plastiki zenye ukubwa wa punje za dengu zinazotumika kusaidia kuvunja uchafu katika mitambo ya kusafisha maji taka vinachafua ukingo wa mto huko Cornwall, Uingereza; uchafuzi huu ni matokeo ya kumwagika kwa bahati mbaya kwa chembechembe bilioni 5 za plastiki kutoka kwenye mtambo wa kusafisha maji taka mwaka wa 2010. Huku uchafuzi wa plastiki ukiwa umeenea kila mahali duniani, wanasayansi wanajitahidi kuelewa kwa ukamilifu nafasi ya plastiki hizo ndogondogo kuchochea tatizo la vimelea sugu dhidi ya dawa za kuua vijidudu. Picha kwa hisani ya Emily Stevenson.

Ingawa wanasayansi wanafanya kazi kujibu maswali haya na mengine mengi kuhusu plastiki ndogondogo na AMR, wataalamu wa afya ya umma wanatambua kwamba hatua zinahitajika sana ili kuzuia kuenea kwa bakteria sugu kwa dawa na kudhibiti mafuriko ya taka za plastiki katika mazingira.

Mahali pazuri pa kuanzia ni “kupunguza kiasi cha plastiki na viuavijasumu vinavyoingia kwenye kiwanda cha kutibu maji taka… ili kutumia plastiki kidogo na kuwa na usimamizi bora wa viuavijasumu,” Stevenson anasema. “Tunahitaji kuhakikisha kuwa hatudhibiti tu mojawapo ya uchafu huo. Tunahitaji kuuangalia kwa ukamilifu.”

Kupunguza kasi ya kuenea kwa usugu dhidi ya dawa za kuua vijidudu (AMR) ni sababu mojawapo tu katika orodha ndefu ya sababu zinazohimiza binadamu kujinasua kutoka kwenye mzunguko wa uzalishaji na utupaji wa plastiki. Lakini, kutokana na wingi wa plastiki zilizopo tayari katika mazingira, huenda hatua hizo zikawa hazitoshi au zimechelewa mno.

Kupunguza fursa za bakteria, viuavijasumu na plastiki ndogondogo kukutana kupitia usimamizi bora wa maji taka na ufuatiliaji endelevu wa AMR huenda likawa tumaini bora zaidi kwa afya na usalama wa umma duniani kote.

Picha ya bango: Utafiti wa hivi karibuni unaonyesha kuwa uchafuzi wa plastiki ndogondogo (microplastics) unaharakisha kuibuka kwa bakteria sugu. Picha na DFID – Idara ya Uingereza ya Maendeleo ya Kimataifa kwenye Flickr (CC BY 2.0).

Claire Asher ni mwandishi na mtoa-habari wa masuala ya sayansi anayefanya kazi kwa kujitegemea, na ana shahada ya uzamivu (Ph.D.) katika biolojia.

Nukuu:

Gross, N., Muhvich, J., Ching, C., Gomez, B., Horvath, E., Nahum, Y., & Zaman, M. H. (2025). Effects of microplastic concentration, composition, and size on Escherichia coli biofilm-associated antimicrobial resistance. Applied and Environmental Microbiology, 91(4). doi:10.1128/aem.02282-24<

Microplastics pose an elevated antimicrobial resistance risk than natural surfaces via a systematic comparative study of surface Biofilms in rivers. (n.d.). doi:10.1021/acs.est.5c00673.s001

Stevenson, E. M., Buckling, A., Cole, M., Hayes, A., Lindeque, P. K., & Murray, A. K. (2025). Sewers to seas: Exploring pathogens and antimicrobial resistance on microplastics from hospital wastewater to marine environments. Environment International, 206, 109944. doi:10.1016/j.envint.2025.109944

Nahum, Y., Gross, N., Muhvich, J., & Zaman, M. (2025). Microplastics as active modulators of escherichia coli Biofilm characteristics and their implications on the development of antimicrobial resistance. doi:10.2139/ssrn.5926963

Yang, Q. E., Lin, Z., Gan, D., Li, M., Liu, X., Zhou, S., & Walsh, T. R. (2025). Microplastics mediates the spread of antimicrobial resistance plasmids via modulating conjugal gene expression. Environment International, 195, 109261. doi:10.1016/j.envint.2025.109261

Tran, T. T., Stenger, K. S., Strømmen, M., Bezuidenhout, C. C., & Wikmark, O. (2025). Microplastic categories distinctively impact wastewater bacterial taxonomic composition and antimicrobial resistance genes. Microorganisms, 13(2), 260. doi:10.3390/microorganisms13020260

Zhou, Y., Zhang, G., Zhang, D., Zhu, N., Bo, J., Meng, X., … Li, W. (2024). Microplastic biofilms promote the horizontal transfer of antibiotic resistance genes in estuarine environments. Marine Environmental Research, 202, 106777. doi:10.1016/j.marenvres.2024.106777

Yuan, Q., Sun, R., Yu, P., Cheng, Y., Wu, W., Bao, J., & Alvarez, P. J. (2022). UV-aging of microplastics increases proximal ARG donor-recipient adsorption and leaching of chemicals that synergistically enhance antibiotic resistance propagation. Journal of Hazardous Materials, 427, 127895. doi:10.1016/j.jhazmat.2021.127895

Stevenson, E. M., Buckling, A., Cole, M., Lindeque, P. K., & Murray, A. K. (2025). Rising tide to silent tsunami: Unveiling the role of plastics in driving antimicrobial resistance. Journal of Hazardous Materials, 494, 138700. doi:10.1016/j.jhazmat.2025.138700

Vlaanderen, E. J., Ghaly, T. M., Moore, L. R., Focardi, A., Paulsen, I. T., & Tetu, S. G. (2023). Plastic leachate exposure drives antibiotic resistance and virulence in marine bacterial communities. Environmental Pollution, 327, 121558. doi:10.1016/j.envpol.2023.121558

Tiwari, A., Jaén-Gil, A., Karavaeva, A., Gomiero, A., Ásmundsdóttir, Á., Silva, M., … Krolicka, A. (2025). Antibiotic resistance genes, antibiotic residues, and microplastics in influent and effluent wastewater from treatment plants in Norway, Iceland, and Finland. doi:10.2139/ssrn.5277270

Magnano San Lio, R., Favara, G., Maugeri, A., Barchitta, M., & Agodi, A. (2023). How antimicrobial resistance is linked to climate change: An overview of two intertwined global challenges. International Journal of Environmental Research and Public Health, 20(3), 1681. doi:10.3390/ijerph20031681

Habari hii ilichapishwa kwa mara ya kwanza hapa kwa lugha ya Kiingereza mnamo tarehe 08/07/2026.

Kutambua ushiriki

Lynet Mhariri

Ali Manzu Translator

Mada