- Nchini Kenya, wavuvi wanapata ushindani mkubwa wa vuno la samaki. Ukosefu wa takwimu unawazuia kufanya maamuzi kuhusu wapi na wakati wa kuvua samaki pamoja na maamuzi ya serikali kuhusu jinsi ya kusimamia uvuvi nchini, wataalam wanasema.
- Mradi mpya unalenga kuboresha ukusanyaji wa takwimu za uvuvi, kuziunganisha na kuzifanya zipatikane kwa wavuvi na serikali pia.
- Unahusisha mbinu za ukusanyaji takwimu zilizoimarishwa, usakinishaji wa vifuatiliaji kwenye vyombo vya uvuvi na hifadhidata kuu na jukwaa la kidijitali.
- Mpango huu umebuniwa kutegemea mpango huko Timor-Leste ulioanza mwaka wa 2016 na sasa unatumika kama mfumo wa kitaifa wa ufuatiliaji wa uvuvi nchini.
MTWAPA, Kenya — Katika asubuhi moja ya mwezi wa Machi, Mohamed Mwazigona, mwenye umri wa miaka 58, alikuwa amepata mavuno madogo sana ya samaki kwenye ufukwe wa mji wa Mtwapa, ulioko pwani ya kaskazini mwa Kenya. Wafanyakazi wake walikuwa wakilitayarisha boti kwa ajili ya safari ya pili baharini, wakitumai kupata bahati nzuri zaidi.
Huku wafanyabiashara walipoanza kuwasili ili kununua samaki, Mwazigona alikaa juu ya boti iliyovunjika na kupinduliwa akitazama upeo wa bahari. Safari yake ya asubuhi ilikuwa imemletea kilo 2 pekee za samaki. Alikuwa na hofu kuhusu kupungua kwa kiasi kikubwa kwa mavuno yake ya samaki katika miaka ya hivi karibuni.
“Idadi ya wavuvi imeongezeka; tumekuwa wengi mno,” alisema. Hiyo ndiyo sababu kuu iliyomfanya aondoke kijijini kwake Shariani, kilichoko umbali wa kilomita 40 kuelekea kaskazini, ili kufanyia shughuli zake za uvuvi Mtwapa; eneo aliloona kuwa na wavuvi wachache na uwezekano mzuri zaidi wa kufikia masoko.
Nchini Kenya, vitengo vya usimamizi wa fukwe (BMU), kama vile Mtwapa BMU Mtwapa BMU ambayo Mwazigona ni mali yake, vina mamlaka ya kisheria ya kusaidia ukusanyaji wa takwimu za uvuvi kwa ajili ya kuwasilishwa kwa serikali: hasa aina ya samaki ambao wanachama wake huvua na uzito.
Takwimu hizi zinalenga kufahamisha uamuzi wa serikali kuhusu uvuvi mdogo ili iweze kusaidia kubadilisha ushindani wa kupungua kwa samaki ambao Mwazigona na wenzake wanashuhudia. Pia zinalenga kuwasaidia wavuvi wenyewe kufanya maamuzi kuhusu wapi na wakati wa kuvua. Hata hivyo, takwimu za uvuvi mdogo za BMU hazijakuwa sahihi na haipatikani kwa wadau.
Ili kushughulikia tatizo hili na kuboresha uendelevu wa uvuvi mdogo wa Kenya, shirika lisilo la kiserikali la utafiti lenye makao yake nchini Malaysia, WorldFish, linaendesha mradi wa kuboresha ukusanyaji wa takwimu hizi, kuziunganisha na kuzifanya zipatikane.
Ni sehemu ya mpango mpana wa miaka saba unaofahamika kwa jina la Asia-Africa BlueTech Superhighway unaolenga kurejesha mifumo ikolojia ya baharini na pwani kwa kuendeleza mifumo endelevu ya uzalishaji wa chakula cha majini, kuanzia na nchi tano: Kenya, Nigeria, Tanzania, Msumbiji na Bangladesh.
Mradi wa takwimu za uvuvi unaoendelea nchini Kenya, pamoja na Tanzania na Msumbiji, umeundwa kwa kutumia mfumo wa Peskas, ushirikiano kati ya shirika la WorldFish na serikali ya Timor-Leste ulioanza mwaka wa 2016 na sasa unatumika kama mfumo wa kitaifa wa ufuatiliaji wa uvuvi nchini.
Awali, mapengo katika takwimu ya uvuvi mdogo yalimaanisha kwamba nchini Timor-Leste, “watunga sera hawakuwa na ushahidi wa kutengeneza mkakati wa uvuvi ili kuboresha usalama wa chakula, mapato na ustahimilivu dhidi ya mabadiliko ya hali ya hewa,” tovuti ya WorldFish inasema.
Kuziba mapengo ya takwimu
Sasa Kenya inajaribu kuziba mapungufu yake ya takwimu za uvuvi kwa kutumia mbinu hiyo hiyo.
BMU zimekuwa zikifanya kazi kwa muda mrefu na Shirika la Huduma ya Uvuvi ya Kenya (KeFS), shirika la serikali linalosimamia uvuvi, kukusanya takwimu kutoka kwa wavuvi kama Mwazigona. Ni mwaka wa 2022 tu ambapo maafisa wa shirika la KeFS waliopewa BMU walibadilisha kutoka kunakili takwimu kwenye karatasi hadi kwenye mbinu za kidijitali.
Ukusanyaji huu wa takwimu unakabiliwa na changamoto zinazoendelea, kulingana na Emmanuel Mbaru, mwanasayansi mkuu katika WorldFish anayeongoza utekelezaji wa mradi wa takwimu ya uvuvi nchini Kenya.
Hizi ni pamoja na ukosefu wa fedha, miundombinu duni, uwezo mdogo na viwango vya chini vya kusoma na kuandika miongoni mwa wavuvi, na hata kutokuwa tayari kwa wavuvi kutoa takwimu. Alisema ilichukua miaka mingi ya uhamasishaji kuhusu umuhimu wa kushiriki takwimu kwa wavuvi wadogo kukubaliana nayo.
“Nadhani kikwazo hicho kimevukwa tangu wakati huo, lakini kuelewa utaratibu mzima wa ukusanyaji takwimu bado ni changamoto,” alisema.
Mwazigona alisema kuwa ushiriki wa BMU ya Mtwapa katika ukusanyaji wa takwimu za shirika la KeFS umewapa wanachama fursa mbalimbali, kama vile kupokea boti kutoka kwa mashirika yasiyo ya kiserikali. Hata hivyo, alisema kuwa msaada huo ungeweza kuwa mkubwa zaidi. Alisema angefurahi iwapo angeweza kupata takwimu kuhusu samaki anaovua na kuzitumia ili kupata mikopo.
“Kama hilo lingewezekana, ningewekeza katika vifaa vyangu binafsi vya uvuvi,” alisema. Boti anayoitumia Mwazigona inamilikiwa kwa pamoja kupitia BMU, na analazimika kulipia matumizi yake katika kila safari ya uvuvi.
Mbaru alisema hatimaye takwimu itapatikana kwa wavuvi kupitia mradi wa WorldFish. Tangu ujio wake, wakusanyaji takwimu 30 wanaofadhiliwa na serikali sasa wanafanya kazi katika maeneo ya kutua maboti ili kuimarisha mtiririko wa takwimu, wakirekodi takwimu ya samaki kwenye vifaa vya kidijitali vinavyowapeleka kwa WorldFish kwa wakati halisi.
Mradi huo pia umeweka vifaa vya kufuatilia nyendo vinavyotumia nishati ya jua kwenye boti 150 kando ya pwani ya Kenya ambavyo husambaza takwimu ya njia kwa wakati halisi. Kila mmiliki wa boti anayeshiriki ana programu rahisi ya simu ya kuandika aina, uzito na sifa zingine za samaki anaowavua.
Kutoka katika ofisi yake mjini Mombasa, Mbaru anaweza kufuatilia shughuli za uvuvi kando ya pwani nzima ya Kenya kupitia jukwaa la Peskas. Miongoni mwa takwimu zinazoonekana kwenye dashibodi yake ni njia zinazochukuliwa na kila boti na muda wa kila safari.
Dashibodi pia inaonyesha takwimu kuhusu usambazaji wa juhudi za uvuvi, samaki kwa kila kitengo cha juhudi za uvuvi, mapato kwa kila kitengo cha juhudi za uvuvi na makadirio ya samaki kwa tani za kipimo.
Takwimu kutoka kwa wafuatiliaji na wakusanyaji takwimu zimeunganishwa katika hifadhidata za msingi. “Mtu sasa anaunganisha seti hizi mbili za takwimu pamoja ili kupata picha kamili ya mahali ambapo samaki walivuliwa, ni vifaa gani vilivyotumika, ni muda gani uliotumika kuvua samaki, ni muda gani uliotumika kutafuta samaki au kusafiri hadi eneo la uvuvi na eneo halisi la uvuvi, ambalo sasa linarejelewa kijiografia kwa msaada wa wafuatiliaji,” Mbaru alisema.
Katika eneo la kutua kwa boti la Mayungu mjini Malindi, kilomita 100 (maili 62) kaskazini mwa Mtwapa, siku haikuwa nzuri kwa Ahmed Bakari, ambaye anamiliki boti tatu.
“Kazi hii inazidi kuwa ngumu,” aliiambia Mongabay. “Leo, nimetumia KSh2,500 [$19.32] kwa mafuta na boti zimerejea na kilo 4 pekee [pauni 9]. Kwa bei ya KSh250 [$1.93] kwa kilo, mapato hayo hayatoshi hata kulipia gharama ya mafuta.”
Mojawapo ya boti zake ina kifaa cha kufuatilia cha WorldFish, na kwa kutumia programu kwenye simu yake, anaweza kuona mwenendo wa boti hiyo akiwa ufukweni. Anaweza kuweka alama kwa mbali kwenye maeneo ya bahari ambapo wavuvi waliomo ndani ya boti hupata samaki.
“Inafanya kazi kama GPS. Unaweza kurekodi kwa urahisi na kifaa hicho kinakupa taarifa kuhusu kina cha bahari kwa mita. Kwa hiyo, ni kitu kizuri kwa sababu hata kama hakina kifaa cha kutambua samaki, unaweza kurekodi mahali ulipopata samaki leo ili uweze kurudi huko kesho,” alisema. Anapofanya hivyo, wakati mwingine huwa na bahati ya kupata samaki katika eneo hilo hilo.
Zachary Ogari, afisa wa uvuvi wa shirika la KeFS, aliamini kuwa wavuvi watafaidika pia na takwimu zilizokusanywa kwa njia nyingine, pindi watakapoweza kuzipata kikamilifu. “Ikiwa wanataka kuona ni eneo gani la kutua samaki linalopata aina gani ya samaki, au takwimu kuhusu aina mahususi za samaki ili wajue ni maeneo gani ya kulenga. Hivyo, ndiyo maana tunatengeneza hifadhidata hiyo,” alisema.
Mbaru alisema kuwa takwimu za uvuvi mdogo nchini Kenya sasa ziko wazi na sahihi zaidi. Sasa watafiti wanaweza kuanza kujibu maswali yaliyokuwepo kwa muda mrefu, kama vile ni mara ngapi wavuvi hurudi katika maeneo fulani? “Tunaona kuwa asilimia kubwa ya wavuvi huwa wanarudi mahali walipovua hapo awali, na huu sasa ni ushahidi uliorekodiwa,” alisema.
Zaidi ya hayo, watafiti wanaweza kukadiria vyema samaki wanaovuliwa kwa kila kitengo cha juhudi (CPUE), kipimo cha wingi wa samaki ambacho ni muhimu kwa kubaini kama uvuvi ni endelevu, unaovuliwa kupita kiasi au unahitaji uingiliaji kati wa usimamizi. Hapo awali, walitegemea neno la wavuvi kuhusu ni saa ngapi waliondoka bandarini na waliporudi na kuzingatia muda huo kama muda waliotumia kuvua katika kukadiria CPUE.
Lakini kauli ya wavuvi ni sahihi tu, Mbaru alisema, akibainisha kuwa mvuvi anaweza kuripoti kwamba aliondoka saa 1 asubuhi, lakini kwa kweli alisafiri kwa dakika 40 kabla ya kuanza kuvua, na kisha anaweza kuacha ukweli kwamba alihamia maeneo mengi. Hii ingezidisha muda uliotumika kuvua samaki na kusababisha CPUE kupuuzwa, alisema, tatizo lililotatuliwa na takwimu kutoka kwa wafuatiliaji.
Kufuatilia uvuvi haramu
Vifaa hivyo vya kufuatilia hurekodi shughuli zote za wavuvi, ikiwemo zile haramu kama vile kuvua katika maeneo ya bahari yaliyohifadhiwa. Kulingana na Mbaru, taarifa zitakazokusanywa wakati wa mradi huo hazitatumika kuwashtaki wavuvi binafsi kwa makosa ya ukiukaji wa sheria. Lakini, alisema mradi huo unahimiza matumizi mapana ya vifaa hivyo vya kufuatilia.
“Serikali inaweza kuvitumia kwa madhumuni mengine ikitaka, kwa sababu vitatoa taarifa sahihi. Kwa hivyo, ikitaka kuvitumia kuhakikisha sheria inazingatiwa, inaweza kufanya hivyo,” alisema.
Ogari, afisa wa shirika la KeFS, anazingatia sana kutumia vifaa hivyo ili kudhibiti uvuvi haramu, usioripotiwa na usiodhibitiwa (IUU). “Tunaweza kuzuia uvuvi haramu, usioripotiwa na usiodhibitiwa (IUU) kwa sababu ukiweza kufuatilia [boti] yako, unaweza pia kufuatilia mahali inapovua, kiasi cha samaki inayopata na kutoka wapi,” alisema. Pia alieleza matumaini yake kuwa taarifa hizo zitasaidia katika uhifadhi wa mazingira ya bahari.
Mbaru alisema takwimu ya uvuvi mdogo itasaidia kuelimisha maendeleo ya mpango wa matumizi ya maeneo ya bahar katika maji ya Kenya, unaolenga kusawazisha malengo shindani ya kiuchumi, kimazingira na kijamii na kuhakikisha matumizi endelevu ya rasilimali za baharini na pwani.
“Hili litawezekana kwa kuwa na ufafanuzi wazi wa mahali ambapo wavuvi wa kitaalamu wa eneo hilo hufanya kazi ili wanapopanga uwekezaji wa uchumi wa buluu, hili litachukua jukumu kubwa katika kuelewa mfumo mzima wa ikolojia ya uvuvi mdogo,” alisema.
“Takwimu hizi ni za kuleta mabadiliko makubwa,” alisema Ogari, huku akibainisha kuwa mradi wa WorldFish utaongoza namna shirika la KeFS linavyokusanya takwimu za uvuvi mdogo licha ya mradi huo kumalizika. “Tunatumai kuwa baada ya muda wa ufadhili kukamilika, tutaandaa mapendekezo zaidi ya kutafuta fedha ili tuweze kufunga vifaa vya kufuatilia kwenye boti zaidi,” alisema.
Picha ya bango: Mvuvi akitembea na samaki aliovua katika bandari ya Shimoni, Kaunti ya Kwale, Kenya, mwaka wa 2022. Picha na AP Photos/Brian Inganga.
Habari hii ilichapishwa kwa mara ya kwanza hapa kwa lugha ya Kiingereza mnamo tarehe 12/06/2026.
