- Ziwa Turkana lililoko kaskazini mwa Kenya limeongezeka kwa hadi mita 10 (futi 33) katika kipindi cha miaka 15 iliyopita, likihamisha jamii, kufurika kwa makazi na miundombinuna kubadilisha mfumo wa uvuvikatika mojawapo ya maeneo yaliyo hatarini zaidi ya hali ya hewa nchini.
- Wanasayansi na wakazi wa eneo hilo bado wanajadili chanzo cha upanuzi huo, huku nadharia zikianzia mvua kubwainayohusishwa na mabadiliko ya hali ya hewa, hadi mabadiliko ya kitektoniki na maji ya ardhini, huku watafiti wakisema Bwawa la Gibe III la Ethiopia upande wa juu pia limebadilisha mienendo ya ikolojia ya ziwa.
- Wavuvi karibu na ziwa wanasema samaki wanaovuliwa wamepungua sana katika miaka ya hivi karibuni huku kupanda kwa viwango vya maji kukibadilisha maeneoya kuzaliana na usambazaji wa samaki, huku ukame ukiwafanya wafugaji wengi kutegemea uvuvi ili kujipatia riziki.
- Watafiti na watetezi wa eneo hilo wanasema Ziwa Turkana linakabiliwa na miongo kadhaa ya maendeleo yasiyopangwa vizurina ufuatiliaji mdogo wa kisayansi, ingawa juhudi mpya zinaendelea ili kuboresha ukusanyaji wa data na kuongoza usimamizi endelevu zaidi wa ziwa na uvuvi wake.
KALOKOL, Kenya – Akiwa mwembamba sana na meno yaliyogeuka rangi ya kahawia kutokana na miongo kadhaa ya kunywa maji ya ziwa yasiyotibiwa yenye fluoride nyingi, John Esirite mwenye umri wa miaka 62, ameketi kwenye kivuli nje ya ofisi ndogo ya Kitengo cha Usimamizi wa Ufukweni cha Kalokol, au BMU, shirika linaloendeshwa na jamii linalosimamia uvuvi wa mashinani.
“Ofisi ya zamani ilikuwa pale chini,” mvuvi anasema, akielekeza kuelekea ufuo wa magharibi wa Ziwa Turkana, ziwa kubwa zaidi la kudumu la jangwa duniani, linaloonekana kilomita chache tu. “Lakini sasa iko kwenye maji.”
Katika kipindi cha miaka 15 iliyopita, Ziwa Turkana limeongezeka kwa takriban mita 8-10 (futi 26-33). Hii imeongeza upana wa uso wake kwa karibu 10%. Ndani na karibu na kitovu cha uvuvi cha Kalokol, mamia ya watu wamelazimika kuhama makazi yao kutokana na kuongezeka huku kwa kina cha maji.
Katika kisa cha Esirite, kijiji alichokulia, Natole, kimeachwa kwa muda mrefu. Mvuvi huyo amelazimika kuhama mara tatu tangu 2014, akisukumwa mbali zaidi na ardhi ya mababu zake na maeneo ya kuzaliana ya ufukweni ambayo amevua kwa muda mrefu wa maisha yake.
“Tunateseka, lakini hakuna anayetusaidia,” anasema. “Tunamuomba Mungu msaada.” Lakini hata kanisa ambalo Esirite alikuwa akisalia liko kwenye maji.
Hali inayoendelea huko Kalokol ni sehemu ya mwelekeo mpana. Tangu mwanzoni mwa miaka ya 2010, maziwa mengi katika eneo lote la Bonde la Ufa la Kenya yamefurika, upanuzi wake ukiongezeka baada ya mvua kubwa sana mnamo 2020, na kulazimisha makumi ya maelfu ya watu kuacha makazi yao.
Lakini hapa, katika kona hii ya kaskazini ya nchi ambayo imepuuzwa kwa muda mrefu, athari za kibinadamu na kimazingira ni kali sana katika sehemu ambayo pia inakabiliwa na ukame mkali unaorudiwa.
Mifumo iliyowekwa kufuatilia na kusimamia mazingira haya yanayobadilika imekuwa ikitatizika kuendana na mabadiliko hayo.
Kupungua na kuongezeka kwa maji
Ikal Angelei, mwenye umri wa miaka 44, alikulia kilomita 50 (maili 30) kutoka ufuo wa Ziwa Turkana, huko mjini Lodwar, ambao sasa ni mji mkuu wa kikanda wa Kaunti ya Turkana. Akiwa kijana mdogo katika miaka ya 1980, mara nyingi alitumia wikendi akiogelea na kupumzika na familia yake katika hoteli ndogo huko Longech, kaskazini mwa Kalokol, ambayo wakati huo ilikuwa ikifikika tu kwa boti kutokana na viwango vya juu vya maji.
Lakini katika miongo iliyofuata, Angelei alitazama ziwa likipungua polepole na makazi na miundombinu ya uvuvi yakichipuka kando ya ufuo mpya wa magharibi ulio wazi.
Mnamo mwaka 2008, Angelei alipata habari ya mradi aliohofia ungeweza kukausha ziwa kabisa, na matokeo mabaya kwa idadi inayoongezeka ya watu waliolitegemea. Miaka miwili kabla ya hapo, jirani yake Ethiopia ilikuwa imeanza mradi wa ujenzi wa Bwawa la Gibe III kando ya Mto Omo, chanzo cha 90% ya maji ya Ziwa Turkana. Wataalamu wa maji walitabiri kwamba bwawa litakapokamilika, lingesababisha kiwango cha maji cha ziwa kushuka kwa hadi mita 10 (futi 33) katika kipindi cha miaka mitano ya kwanza pekee.
Akighadhabishwa, Angelei alianzisha shirika lisilo la kiserikali, Friends of Lake Turkana, ili kuandaa jamii za wenyeji ambazo zilikuwa zimeachwa nje ya mchakato wa mashauriano ya kupambana na bwawa hilo. Mnamo mwaka 2012, alikabidhiwa Tuzo Dhahabu ya Mazingira kwa harakati zake.
Ingawa ujenzi wa bwawa hilo uliendelea, na mnamo 2015, Ethiopia ilianza kujaza bwawa kubwa la Gibe III, ikipunguza kwa muda mtiririko wa maji katika Ziwa Turkana. Lakini kinyume na utabiri wa awali, ziwa hilo halikupungua kabisa. Badala yake, viwango vya maji vilianza kupanda tena.
Kwa nini hali hiyo bado ni suala la mjadala?
“Nadhani kuna maelezo mawili makuu,” anasema Kevin Obiero, mkurugenzi wa kituo na mtafiti katika Taasisi ya Utafiti wa Baharini na Uvuvi ya Kenya (KMFRI).
“Ya kwanza ni athari za mvua nyingi katika eneo la vyanzo vya Mto Omo na pia kaskazini mwa Kenya. Kisha nadharia ya pili ni kuhusu maji ya chini ya ardhi na mabadiliko ya kitektoniki, lakini hii haijafanyiwa utafiti sana.”
Maji yanayoongezeka yanawakilisha tishio kubwa kwa ikolojia ya ziwa, anaongeza Kamazima Lwiza, mwanafizikia wa baharini katika Chuo Kikuu cha Stony Brook nchini Marekani, ambaye amefanya kazi kubwa katika Ziwa Turkana. Pia anasisitiza kwamba mradi wa Gibe III umebadilisha kwa kiasi kikubwa mifumo ya ikolojia dhaifu ya ziwa.
“Baada ya bwawa, mtiririko kutoka Mto Omo unadhibitiwa sasa, hauna mzunguko wa mafuriko na ukame kama ilivyokuwa hapo awali,” Lwiza anasema. “Pia unakata mashapo yaliyosimamishwa, ambayo hubeba virutubisho vingi ndani ya ziwa. Na pia haina mapigo ambayo samaki wengi wamebadilika kufuata.”
Hii ni mojawapo ya njia kadhaa ambazo mienendo ya ziwa kwa sasa inatofautiana na ile ya mabadiliko ya zamani. Njia nyingine, Obiero anasema, ni kuongezeka kwa idadi ya watu kando ya ziwa. “Ongezeko lolote dogo la viwango vya maji sasa lina athari kubwa kwa uhamisho,” anasema, “na idadi ya watu wanaokabiliwa na changamoto hizi inaongezeka kila mara.”
Shinikizo kama hilo lina uwezekano wa kuongezeka. Mifumo ya hivi karibuni ya makadirio ya hali ya hewa inaonyesha kwamba mtiririko muhimu wa mito katika ziwa utaendelea kupata mvua nyingi zaidi katika kipindi cha miaka 15 ijayo au zaidi, na kusababisha ongezeko zaidi la viwango vya maji na upanuzi mkubwa wa eneo la uso wa ziwa.
‘Tofauti kabisa’
Kadri maji ya ziwa yanavyoongezeka, wavuvi kwenye ufuo wote wa magharibi mwa ziwa wanasema samaki wao wamepungua sana. Wanasema wanavua spishi kubwa chache, kama vile ngegee na mbuta, ambao ni spishi muhimu za biashara katika Ziwa Turkana.
Data ya samaki wanaovuliwa kutoka Idara ya Huduma ya Uvuvi ya Kenya inaonekana kuthibitisha hili, ikionyesha uzalishaji wa samaki kwenye Ziwa Turkana ukiongezeka kwa kasi kutoka tani 6,430 mwaka wa 2010 hadi tani 17,251 mwaka wa 2022, kabla ya kushuka hadi takriban tani 15,600 mwaka wa 2023, mwaka wa hivi karibuni ambao data kamili inapatikana.
Watafiti wanasema mabadiliko ya hali ya ziwa yanabadilisha mfumo wa uvuvi kwa njia ambazo bado hazijaeleweka kikamilifu. Viwango vya maji vinavyoongezeka vinakisiwa kubadilisha maeneo ya kuzaliana na mifumo ya usambazaji wa samaki, haswa katika maeneo ya karibu na ufuo kama vile Ghuba ya Ferguson, njia ya kuingilia isiyo na kina kirefu kaskazini mwa Kalokol.
Lwiza anakumbuka kutembelea Ghuba ya Ferguson mwaka wa 2019, ambako kulikuwa na boti nyingi sana za uvuvi kiasi cha kwamba “ilikuwa ni vigumu kupata njia ya kuelekea ziwani.”
“Ninatoka eneo la Ziwa Victoria, linalojulikana kwa wingi wa samaki, lakini sikuwahi kuona hali kama hiyo. Boti zilikuwa zimejaa kiasi cha kukaribiana sana, na kila mtu alikuwa akipata samaki,” anaongezea. Lwiza aliporejea mnamo Januari mwaka 2024, hali ilikuwa tofauti kabisa: “Mambo yalikuwa yamebadilika kabisa. Kulikuwa na boti chache sana, labda zisizozidi kumi na mbili, kwa sababu hakukuwa na samaki.”
Wakati huo huo, Kaunti ya Turkana ilikumbwa tena na ukame mkali, ambao ulisababisha vifo vya mifugo mingi na kuwalazimu wafugaji wengi zaidi kuelekea ziwani ili kujishughulisha na uvuvi badala yake.
“Idadi yao wanaokuja hapa inaongezeka kila siku,” anasema Joseph Edapal, mwenye umri wa miaka 28, ambaye amekuwa akivua samaki katika maji ya eneo la Kalokol tangu akiwa na umri wa miaka saba. “Lakini hakuna samaki wa kutosha.”
‘Magofu ya Turkana’
Nyuma kidogo ya ofisi ya Kalokol BMU kuna jengo kubwa la kiwanda cha kukausha na kugandisha samaki kilichojengwa mwanzoni mwa miaka ya 1970 na shirika la Norad, shirika la maendeleo ya nje la serikali ya Norway, katika juhudi kubwa za kuendeleza sekta ya uvuvi wa kibiashara katika eneo hilo.
Hata hivyo, miaka michache tu baadaye, kituo hicho kilikuwa tayari kimetelekezwa. Kugandisha samaki kulionekana kutokuwa endelevu kifedha katika eneo hilo la mbali, huku mfumo tata ulioundwa kuhamisha samaki kutoka ufukweni hadi sokoni haukuwa na ufanisi na ulikuwa katika hatari ya ufisadi. Ukame uliopunguza mtiririko kutoka Mto Omo ulileta pigo la mwisho, ukipunguza viwango vya ziwa na kuangusha uvuvi katika Ghuba ya Ferguson.
Leo hii, eneo hilo labda ni mfano maarufu zaidi wa kile ambacho Samuel Derbyshire, mtaalamu wa anthropolojia katika Taasisi ya Kimataifa ya Utafiti wa Mifugo, amekiita “magofu ya Turkana”.
Ni mfululizo wa miradi ya maendeleo isiyowaziwa vizuri ambayo, kama Derbyshire anavyosema, ilibuniwa kwa kuzingatia mawazo yasiyobadilika kuhusu jamii imara, mazingira yanayotabirika na miundombinu ya kudumu katika eneo ambalo uhamaji na ubadilifu vimekuwa sehemu muhimu ya maisha ya watu kwa muda mrefu.
Derbyshire anasema miradi mingi ya hivi karibuni ya maendeleo, kuanzia mabwawa katika ng’ambo ya pili ya mpakani Ethiopia hadi uchimbaji wa mafuta katika Bonde la Lokichar la kaunti ya Turkana, imeongeza hisia kali miongoni mwa jamii za wenyeji kwamba “aina hii ya ajenda ya mabadiliko haizingatii sana riziki za wenyeji.”
Angelei anakubaliana na hoja hiyo, akisema kuwa Turkana inakabiliwa na mgogoro wa hali ya hewa unaozidishwa na mfumo wa maendeleo unaoupa kipaumbele uchimbaji kuliko mfumo ikolojia mpana.
Lakini kulingana na Obiero, juhudi za kufahamu vyema na kusimamia mfumo ikolojia huo zimezuiwa na upungufu wa data na utafiti usiotosha. “Turkana ni eneo lisilo na data,” anasema, akibainisha kuwa hadi hivi karibuni, hata tafiti za msingi za uvuvi hazikuwa zimefanywa tangu miaka ya 1980.
Kwa sasa, hilo linaanza kubadilika. Kwa kufanya kazi na washirika ikiwa ni pamoja na UNESCO, Mpango wa Chakula Duniani (WFP) na serikali za kaunti, na kwa ufadhili kutoka kwa serikali ya Uholanzi, Obiero na wenzake wanaongoza juhudi za miaka mingi za kujenga msingi thabiti wa ushahidi kuzunguka ziwa ili kuongoza sera na usimamizi endelevu zaidi.
Mradi huo unachanganya tafiti za sauti, ufuatiliaji wa samaki wanaovuliwa, na ukusanyaji wa data unaoongozwa na jamii ili kuelewa vyema hifadhi ya samaki, shinikizo la uvuvi, na jinsi mfumo unavyoitikia mabadiliko ya viwango vya maji.
Hata hivyo, licha ya jitihada hizi kuongezeka, misingi inasalia kuwa dhaifu. Katika sehemu kubwa ya ufuo wa ziwa, ufikiaji wa miundombinu ya msingi bado ni mdogo sana. “Takriban asilimia 2 ya maeneo ya kutua wavuvi yamefunikwa na umeme,” Obiero anasema. “Maji salama ya kunywa ni takriban asilimia 5.”
‘Dhiki nyingi’
Tukirudi huuko Kalokol, vikwazo hivyo vinaathiri maisha ya kila siku. Katika eneo la muda la usindikaji wa samaki nyuma ya eneo kuu la kutua samaki, Gisele Masambi mwenye umri wa miaka 49 hukaanga samaki wadogo wanaojulikana kama omena katika sufuria ya chuma iliyojaa mafuta yanayochemka. Karibu yake, safu chache za samaki aina ya ngege zimetawanyika kwenye rafu ya waya yenye kutu, zikikauka kwenye jua.
Akiwa anatoka katika mji mdogo wa Kakuma, yapata saa mbili kwenye nchi kavu kutoka Kalokol, Masambi, ambaye ni mama anayewalea watoto wake 10 peke yake, amekuwa akifanya kazi hii tangu mwaka wa 2012. Kutokana na ukosefu wa vifaa vya kuhifadhi samaki kwa ubaridi na changamoto za usafiri kuelekea masoko ya ndani anayoyategemea, ana nafasi ndogo ya kusindika na kuuza samaki.
Katika miaka ya hivi karibuni, Masambi anasema, imekuwa vigumu kupata riziki. “Kuna samaki wachache sasa,” anasema, na wanaovuliwa mara nyingi huwa wadogo. Mara nyingi huwalipa wavuvi mapema, lakini wakirudi na kidogo, hasara humpata yeye.
“Ni shinikizo kubwa,” anasema. Nyuma yake, sauti ya mara kwa mara ya kugongana kwa mbao inasikika kando ya ufukwe huku boti mpya za uvuvi zikijengwa. Masambi ananyanyua vuno jingine la samaki na kuwatumbukiza ndani ya sufuria.
Picha ya bango: Mvulana anateka maji huko Kalokol, huku miti ya mitende iliyojaa maji ikionekana kwa nyuma. Picha na Christopher Clark kwa ajili ya Mongabay.
Habari hii ilichapishwa kwa mara ya kwanza hapa kwa lugha ya Kiingereza mnamo tarehe 19/05/2026.
