- Wanasayansi wanasema bahari hufyonza zaidi ya asilimia 90 ya joto la ziada linalosababishwa na ongezeko la gesi chafuzi katika angahewa.Kupanda huku kwa halijoto kunaweka mkazo unaoongezeka kwenye mifumo ya ikolojia ya baharini, kuchochea upaukaji wa matumbawe, kutatiza mzunguko wa kuzaliana kwa viumbe vya baharini, na kurekebisha makazi ya samaki.
- Katika sehemu ya magharibi ya Bahari ya Hindi, ikiwa ni pamoja na pwani ya Kenya, ongezeko la joto linatokea kwa kasi zaidi kuliko wastani wa kimataifa katika baadhi ya maeneo, na kuongeza wasiwasi mpya kwa jamii ambazo usalama wa chakula na riziki zaohutegemea bahari.
- Kando ya fukwe za mkondo waMida huko Watamu, mojawapo ya maeneo maarufu zaidi kwenye pwani ya Bahari ya Hindi nchini Kenya, wavuvi wanasema tayari wanashuhudia athari za mabadiliko hayo. Wengi wanasema sasa wanalazimika kwenda ndani zaidi baharini kutafuta samaki na kurudi na samaki wadogo kuliko walivyokuwa wakipata miaka kadhaa iliyopita.
- Wakati wa safari ya hivi majuzi, Mongabay ilikutana na wavuvi na wanawake wanaohusika katika mnyororo wa thamani wa samaki ambao walizungumza kuhusu kupungua kwa upatikanaji wa samaki na hofu kwa siku zijazo. Wakati huo huo, walitaja juhudi za wenyeji zakurejesha mikoko, kulinda mazalia ya samaki, na kusafisha fukwe kama sababu za kushikilia matumaini ya siku zijazo za mkondo wa Mida.
WATAMU, Kenya – Kufikia adhuhuri, samaki walikuwa bado hawajafika. Tangu saa mbili asubuhi, Alice Kazungu alikuwa ameketi kwenye bandari ya samaki katika eneo la Mkondo wa Mida kwenye pwani ya Bahari ya Hindi ya Kenya, akisubiri wavuvi warudi kutoka majini. Saa kadhaa baadaye, alikuwa bado anasubiri.
Karibu naye, mwanamke mwingine anaangalia mkondo ili kuona dalili za mitumbwi inayokaribia. Baadhi ya wavuvi walikuwa tayari wamerudi mikono mitupu. Wengine walikuwa hawajarudi kabisa. Kwa Kazungu, mfanyabiashara wa samaki na naibu mwenyekiti wa Kitengo kipya cha Usimamizi wa Pwani wa Mida (BMU), kusubiri kwa muda mrefu kumekuwa sehemu ya maisha ya kila siku.
Kitengo cha Usimamizi wa Pwani (BMU) ni mfumo wa usimamizi shirikishi wa uvuvi nchini Kenya, ukiwaleta pamoja wadau katika sekta hiyo wakiwemo wavuvi, wauza samaki na wafanyabiashara.
“Kuna wakati ambapo samaki walikuwa wengi hapa,” anasema, akionyesha mkondo wa bahari uliommzunguka. “Sasa [wavuvi] wanarudi na kilo mbili au tatu tu.”
Kwa Kazungu, kupungua kwa samaki kumekuwa suala la kuishi. Akiwa ameolewa na mwenye watoto, anategemea karibu kabisa kuuza samaki ili kupata mapato. Wakati hakuna samaki, mara kwa mara anauza mnazi, aina ya mvinyo wa mitende kutoka kwa minazi. Lakini hiyo haitoshi kuchukua nafasi ya riziki iliyojengwa karibu na bahari.
“Ninarejea nyumbani, watoto hutaka chakula,” anasema. “Hilo ndilo linalonitia wasiwasi.”
Hadithi yake inaakisi hali ilivyo katika Mkondo wa Mida, mtandao mkubwa wa mikoko, matope na mifereji ya maji ambayo ni sehemu ya mfumo ikolojia mpana wa Hifadhi ya Kitaifa ya Baharini ya Watamu. Kwa vizazi vingi, mkondo huu umewapa samaki, kaa, na rasilimali zingine za baharini zinazodumisha jamii za pwani. Hata hivyo, leo, wavuvi na wachuuzi wa samaki wanasema wanakabiliwa na changamoto nyingi, kuanzia kupungua kwa samaki, uharibifu wa mazingira na mabadiliko ya hali ya bahari hadi ushindani unaoongezeka wa matumizi ya maeneo ya pwani unaochochewa na utalii na uwekezaji binafsi.
Uvuvi kwenye bahari inayobadilika
Mita chache kutoka kwa wauzaji wa samaki amekaa Philip Baya, mwenyekiti wa kikundi cha wavuvi wa eneo la Dongokundu. Ametumia zaidi ya miaka 30 kuvua samaki katika maji haya.
Alipokuwa kijana mdogo, anasema, samaki waliweza kuvuliwa karibu na ufuo. Wanawake waliokuwa wakisubiri ufukweni wangeweza kutazama wavuvi wakivuta samaki wao nje kidogo ya ufuo. Leo, sharti boti zisafiri mbali zaidi kwenye mkondo au nje kuelekea bahari kuu.
“Kulikuwa na samaki wengi hapa. Sasa hakuna samaki tena,” Baya anasema.
Sawa na wavuvi wengi, anahusisha kupungua kwa kiasi fulani na mbinu haribifu za uvuvi. Nyavu za nailoni za nyuzi moja (monofilament), zana haramu, sumu na mbinu zingine zimeharibu vitanda vya nyasi baharini na maeneo ya kuzaliana na kulelea samaki wachanga, anasema. Mikoko, pia, imeharibiwa wakati watu wanachimba chambo kati ya mizizi yao au mikoko michanga.
“Sehemu za mikoko ni maeneo ya kuzaliana kwa samaki. Inapotoweka, samaki pia hupotea,” Baya anasema.
Wavuvi pia wanaelezea mabadiliko wanayosema wanayashuhudia kwenye mkondo wa bahari wenyewe. Wanachama kadhaa wa jamii ya Mida waliozungumza na Mongabay walielezea maji ya joto na mikondo ya maji yenye nguvu kuliko wanavyokumbuka kutoka kwa miongo iliyopita. Baadhi ya spishi ambazo hapo awali zilikuwa za kawaida zimekuwa chache au kutoweka kabisa kutokana na uvuvi kupita kiasi, Baya anasema.
Ingawa hakuna ushahidi wa moja kwa moja kutoka eneo hilo unaohusisha mabadiliko hayo na tabianchi, wanasayansi wameandika hali ya joto ya juu kwenye uso wa bahari katika maeneo ya magharibi ya Bahari ya Hindi, mojawapo ya maeneo ya bahari ya kitropiki yenye joto zaidi duniani. Takriban miongo mitatu iliyopita, hali ya El Niño ilisababisha mvua kubwa katika eneo hilo na kuathiri mikoko kwa kiasi kikubwa. Sasa, El Niño nyingine inaendelea kuimarika na inatarajiwa kuathiri ukanda wa pwani kadhaa, pamoja na Bahari ya Hindi ya Magharibi.
Kwa wavuvi kama Shauri Pola, mabadiliko yanaonekana vya kutosha. Mzaliwa wa eneo hilo, Pola ametumia muda mwingi wa maisha yake kwenye maji. Alianza kuvua samaki akiwa mtoto na sasa analea watoto wake watano kupitia uvuvi. Akiangalia mbele, anaogopa siku za usoni zinaweza kuwa ngumu zaidi kuliko sasa.
“Kwa sasa, bado unaweza kuona samaki. Lakini kama hakuna kitakachobadilika, katika miaka mitano au kumi, unaweza usione hata mmoja,” anasema.
Shinikizo kutokana na maendeleo
Wasiwasi wa jamii za wavuvi za mkondo wa Mida huenea zaidi ya maji. Kando ya ufuo, biashara za utalii na vitega uchumi vya kibinafsi vimepanuka huku mji wa Watamu ukikua na kuwa mojawapo ya maeneo maarufu ya pwani ya Kenya. Hoteli za mapumziko, mikahawa na shughuli za burudani za kuogelea sasa zinashiriki nafasi na shughuli za jadi za uvuvi.
Wakazi wengi wanakaribisha utalii kama chanzo muhimu cha kazi na mapato. Bado baadhi ya wavuvi wanahofia wanapoteza hatua kwa hatua kufikia maeneo ambayo wameyategemea kwa vizazi.
Baya anasema jamii zinazidi kuwa na wasiwasi kuhusu mapendekezo yanayoweza kuathiri maeneo ya kutua yanayotumiwa kuzindua, kukarabati na kuhifadhi boti za uvuvi. Bila maeneo salama ya kufikia, wavuvi wana wasiwasi kwamba wanaweza kusukumwa kando na maendeleo ambayo yanatanguliza utalii kuliko maisha ya jadi.
“Sharti kuwe na ushiriki wa umma. Tumeishi hapa kwa miaka mingi,” anasema.
Wasiwasi kama huo unatolewa na Said Bayathoya, mwendesha mashua na mvuvi ambaye amefanya kazi kwenye mkondo kwa zaidi ya miongo miwili. Anasema maendeleo yasitokee bila kushirikisha jamii.
“Haya ndiyo maisha yetu ya baadaye. Sisi ni wavuvi. Hii ndiyo njia pekee tuliyo nayo,” Bayathoya anasema.
Bayathoya pia anataja chanzo kingine cha mvutano: uchafuzi wa mazingira. Anasema baadhi ya boti za watalii huacha takataka kwenye mkondo, na kuongeza shinikizo la mazingira ambalo tayari linakabiliwa na mfumo wa ikolojia.
Kutafuta suluhu
Licha ya changamoto, wavuvi wa mkondo wa Mida hawajasimama. Katika mkondo huo, vikundi vya jamii vimepanga kampeni za kurejesha mikoko, kusafisha fukwe na programu za uhamasishaji zinazolenga kulinda mfumo wa ikolojia ambao maisha yao yanategemea.
Kazungu ni miongoni mwa wanaosaidia kupanda mikoko. Anasema miti hiyo inatoa mazalia ya samaki, kupunguza mmomonyoko wa udongo na kusaidia utulivu wa ufukwe.
Katika ngazi ya jamii pana, Jamii ya Uhifadhi ya Mkondo wa Mida, shirika la muungano linaloleta pamoja makumi ya vikundi vya uhifadhi, huratibu juhudi za urejeshaji na ufuatiliaji wa mikoko. Mwenyekiti Astley Mwanyale Kafulo anasema kulinda mikoko ni muhimu kwa sababu ni vitalu vya samaki, kaa na viumbe vingine vya baharini.
Wavuvi pia wanatetea maeneo ya muda yasiyo ya uvuvi, ambayo wakati mwingine hujulikana kama maeneo yasiyoruhusiwa uvuvi. Wazo ni rahisi: tenga sehemu za mkondo ambapo uvuvi umepigwa marufuku, kuruhusu idadi ya samaki kuongezeka na kuzaliana kabla ya maeneo yaliyofungwa kufunguliwa tena.
Baya anaamini kuwa maeneo kama hayo yaliyohifadhiwa yanaweza kuwanufaisha wavuvi na waendeshaji utalii.
“Iwapo tutalinda eneo, samaki wanaweza kuongezeka,” anasema. Wadau wengine wanasema kwamba msaada wa serikali unaweza kusaidia kupunguza shinikizo kwenye mkondo kwa kuwezesha wavuvi kuwafikisha kwenye maeneo ya mbali ya uvuvi ili kupunguza shinikizo katika makazi ya karibu na ufuo.
Kusubiri vuno linalofuata
Tukirejea kwenye bandari ya samaki, jua la adhuhuri linaning’inia juu ya mkondo.
Mwanga wa matumaini unasalia kwamba wavuvi wanaochelewa kurejea wanaweza kuwasili na samaki wa kutosha kuokoa siku hiyo. Lakini hakuna mtu mwenye uhakika. Kwa Kazungu, kusubiri kumekuwa ishara ya kutokuwa na uhakika zaidi inayoikabili mkondo wa Mida. Mikoko bado imesimama wima. Mawimbi bado yanajaa na kupwa. Boti bado huondoka kila asubuhi.
Lakini samaki waliokuwa wengi na waliozoeleka kwa vizazi vya wavuvi wanaendelea kupungua. Anapotazama maji, Kazungu anasema anatumai mkondo huo unaweza kurudia hali ya zamani. Sio kwa ajili yake tu, bali kwa watoto wanaokua kando ya mwambao wake. Bila samaki, anasema kimya kimya, ni vigumu kufikiria mustakabali wa jamii hii.
Picha ya bango: Alice Kazungu, muuza samaki na naibu mwenyekiti wa Kitengo kipya cha Usimamizi wa Pwani wa Mida (BMU), huko Watamu, Kenya. Picha na David Akana/Mongabay.
