HIFADHI YA KITAIFA YA SALONGA, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Kabla ya jua kuchomoza, huku sehemu kubwa ya msitu wa mvua ukiwa umefunikwa na kiza, kundi la watafiti na wafuatiliaji laondoka katika kambi ya utafiti ya Inkomu. Marudio yao ni eneo la viota ambako kundi la bonobo lililala usiku uliopita, ndani kabisa ya msitu wa Salonga, ulio katikati mwa DRC.

Dhamira yao ni kuwashawishi bonobo (Pan paniscus) kukubali uwepo wa binadamu kama sehemu ya asili ya mazingira yao. Kwa kupata uaminifu wa wanyama, watafiti wanatumai kuunda fursa za kuelewa vyema tabia, ikolojia na afya zao. Mchakato huu wenye bidii wa kuwazoesha bonobo uwepo wa binadamu unahusisha kutumia wakati karibu na nyani siku baada ya siku hadi watakapozoea watu hatua kwa hatua.

Ni kazi ya polepole na inayohitaji juhudi kubwa ambayo inaweza kuchukua miaka, inayohitaji uvumilivu, uthabiti na maelfu ya masaa msituni. Muda mrefu kabla ya mapambazuko, mara nyingi karibu saa 3 alfajiri, wafuatiliaji, baadhi yao wakiwa wawindaji haramu wa zamani, ambao ujuzi wao kuhusu msitu umekuwa rasilimali muhimu ya uhifadhi, wanaanza kuelekea kwenye eneo la viota usiku uliopita. Ni lazima wafike kabla kundi hilo la bonobo halijaamka. Kisha huanza harakati za kutwa nzima kupitia moja ya misitu ya mvua iliyo mbali zaidi Duniani, kufuatia nyani kutoka alfajiri hadi wajenge viota vipya kwa ajili ya usiku.

“Wazo zima la kuwazoesha bonobo uwepo wa binadamu ni kukutana nao kila siku kwa njia ya kirafiki sana, isiyo ya mwingiliano ili wakukubali kama sehemu ya msitu,” anasema Felix Bofeko, mtafiti msaidizi anayefanya kazi na programu ya mazoea ya sokwe aina ya bonobo katika Hifadhi ya Kitaifa ya Salonga. “Unakaribia polepole zaidi na zaidi hadi wakubali uwepo wako,” Bofeko anaiambia Mongabay wakati wa ziara mbugani humo mwezi Machi.

Kazi inayoendelea katika Hifadhi ya Kitaifa ya Salonga ni sehemu ya juhudi kubwa za kuwazoesha bonobo uwepo wa binadamu. Bonobo ni miongoni mwa jamaa wa karibu zaidi wa wanadamu, pamoja na sokwe.

Usimamizi wa mbuga una matumaini kwamba mradi utazalisha fursa mpya za utafiti na kuimarisha juhudi za uhifadhi huku pia ukisaidia maisha ya wenyeji na, hatimaye, kuanzisha mojawapo ya maeneo machache ulimwenguni ambayo wageni wanaweza kutazama bonobo wa mwituni. Ni hifadhi kubwa zaidi ya misitu ya mvua ya kitropiki barani Afrika na eneo la turathi ya dunia.

Mnamo mwaka 2024, watafiti walikadiria idadi ya bonobo kuwa 12,000–18,000, bila kujumuisha watoto wachanga, takwimu zilizochapishwa katika Jarida la Kimataifa la Primatology. Katika tathmini ya mwisho ya IUCN, iliyofanywa mwaka wa 2016, ziliainishwa kuwa spishi iliyo hatarini kutoweka, huku idadi yake ikiendelea kupungua.

Jinsi watafiti wanavyopata imani ya bonobo

Bonobo hawapatikani kwingineko duniani isipokuwa katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Mengi ya yale wanasayansi wanayoyafahamu kuwahusu yanatoka kwenye vituo vichache vya utafiti vilivyotawanyika nchini kote.

Katika Hifadhi ya Kitaifa ya Salonga, watafiti walichagua kundi la takriban bonobo 60 mwishoni mwa mwaka 2023 na kuanza mchakato mchungu wa kuwafuatilia kila siku msituni.

Mwanzoni, wanyama hao walitoroka walipowaona. “Tulipoanza mwishoni mwa mwaka 2023, bonobo wangekimbia kama wangetuona,” Bofeko anasema. “Sasa, tunaweza kukaa nao kwa saa mbili au tatu kwa wakati mmoja.”

Maendeleo yamekuwa ya polepole lakini ya kutia moyo. Watafiti wanasema bonobo sasa huvumilia uwepo mdogo wa binadamu na mara kwa mara huruhusu waangalizi kuwatazama wakila, kupumzika na kucheza. Lengo ni hatimaye kufikia hatua ambapo vikundi vidogo vya wageni vinaweza kuwatazama bila kuwasumbua.

“Kama kuna watu wawili tu, bonobo hubaki wamestarehe,” Bofeko anasema. “Tunatumai katika mwaka mmoja watavumilia watu watatu au wanne.”

Kwa nini kuwazoesha bonobo uwepo wa binadamu ni muhimu

Mazoea huwaruhusu wanasayansi kuchunguza tabia za nyani, kufuatilia afya zao, kusoma mienendo ya kijamii na kuelewa vyema jinsi wanavyoingiliana na mazingira yao.

Francesca Grillo, mtafiti anayefanya kazi na Mradi wa Anuwai wa Bonobo (BonDiv), anasema SSalonga ni mojawapo ya vituo katika mtandao uliowekwa kote Kongo kukusanya taarifa zilizosanifiwa kuhusu idadi ya bonobo.

“Hatufanyi mazoea tu. Tunakusanya data juu ya tabia, utofauti, utamaduni na lishe,” anasema.

Watafiti hukusanya sampuli za kinyesi na mkojo ambazo huchambuliwa kwa ajili ya uchunguzi wa jenetiki, visababishi vya magonjwa na hali ya lishe. Mitego ya kamera, mifumo ya ufuatiliaji inayotumia sauti na teknolojia zingine pia zinatumwa kusoma wanyamapori katika mbuga.

Wanasayansi wa uhifadhi mara nyingi huelezea mazoea kama mojawapo ya zana muhimu zaidi zinazopatikana za kuwalinda nyani wakubwa kwa sababu wanyama wanaojulikana, kufuatiliwa na kuthaminiwa huwa na ulinzi mkubwa zaidi kuliko wale ambao hubakia bila kuonekana.

Kwenye kivuli cha Ebola na magonjwa mengine ya kizonotiki

Kuibuka kwa mlipuko mpya wa Ebola mashariki mwa DRC kumefufua wasiwasi uliozoeleka kati ya wahifadhi na wanasayansi: hatari ya magonjwa ya kizonotiki ambayo yanaweza kusonga kwa urahisi kati ya wanadamu na nyani wakubwa. Hadi sasa, hakujakuwa na ripoti za ugonjwa huo kuenea zaidi ya jimbo la Ituri kaskazini mashariki mwa DRC.

Bado mlipuko huo umeibua upya wasiwasi kuhusu hatari za kiafya zinazohusiana na mipango mikubwa ya uhifadhi wa nyani, ikijumuisha juhudi za mazoea ya bonobo zinazoendelea katika Hifadhi ya Kitaifa ya Salonga, ambayo iko umbali wa mamia ya kilomita kutoka kitovu cha sasa.

“Kila mlipuko wa ugonjwa wa kizonotiki ni wasiwasi mkubwa kwetu ikizingatiwa kwamba tunafanya kazi kwa ukaribu na wanyamapori,” anasema mkurugenzi mwenza wa mbuga hiyo, Terence Fuh. “Zaidi hasa kwa mpango wa mazoea ya bonobo, hatari ya maambukizi kutoka kwa binadamu kwenda kwa bonobo na kutoka kwa bonobo kwenda kwa binadamu ni kubwa zaidi.”

Kwa kujibu, mamlaka ya Hifadhi ya Kitaifa ya Salonga imeimarisha itifaki za afya zilizopo. Wafanyakazi hupitia uchunguzi wa afya mara kwa mara, wanatakiwa kuripoti dalili za ugonjwa, kufuata hatua kali za usafi na kuvaa barakoa wakati wa kufuatilia bonobo. Makundi pia ni sharti wadumishe umbali wa angalau mita 7–10 (futi 23–33) kutoka kwa wanyama. Timu hiyo pia inapanga mafunzo ya ziada na wataalam kutoka Taasisi ya Helmholtz ya Ujerumani ya Afya Moja ambao wamebobea kuangazia magonjwa ya kizonotiki.

Hata hivyo, wasiwasi huo unaenea zaidi ya Ebola. Fuh anaiambia Mongabay kwamba magonjwa ya mafua na kupumua yanaweza kusababisha tishio kubwa zaidi la kila siku kwa nyani wakubwa.

“Mwanzoni mwa taaluma yangu ya primatolojia, nilipokuwa nikisimamia mpango wa kuwalea sokwe katika Jamhuri ya Afrika ya Kati, nilishuhudia mtu akieneza mafua katika kundi la sokwe alilolizoea, na hivyo kusababisha mlipuko mkubwa wa kupumua,” asema.

Milipuko ya awali ya Ebola imeharibu idadi ya sokwe na sokwe watu kwingineko katika Afrika ya Kati, ikisisitiza haja ya kuwa waangalifu kila mara. Ebola husababisha homa kali ya kuvuja damu. Katika milipuko miwili ya kutisha kuanzia mwaka 2002-2004, virusi hivyo viliua takriban sokwe 5,000 wa nyanda za chini za Magharibi (Gorilla gorilla gorilla) katika Jamhuri ya Kongo, na kiwango cha vifo cha hadi 95%.

Ingawa ushahidi wa kisayansi kuhusu uwezekano wa Ebola katika bonobo bado ni mdogo, watafiti wanasema wanaweza kushiriki udhaifu sawa na jamaa zao wa nyani wakubwa.

Kujenga mustakabali wa utalii

Juhudi hizi za kuwazoesha bonobo uwepo wa binadamu pia zinakusudiwa kusaidia kubadilisha namna jamii za wenyeji zinavyoitazama mbuga hiyo. Kwa miongo kadhaa, wakazi wengi walihusisha kimsingi Salonga na vikwazo vya uwindaji na upatikanaji wa rasilimali za misitu. Wataalam wamebaini kuwa juhudi za uhifadhi zenye mafanikio zaidi hutoa faida za kiuchumi kwa watu wa eneo hilo wanaoishi na wanyamapori.

Sasa, watafiti na wasimamizi wa mbuga wanatumai bonobo wanaweza kuwa msingi wa uchumi endelevu wa utalii.

“Kambi hii tuliyopo sasa (Inkomu) itakuwa mahali pekee katika Salonga ambapo, katika mwaka mmoja au miezi 18, watalii wataweza kuona bonobo waliozoeleka,” anasema mkurugenzi mwenza wa mbuga hiyo Luis Arranz. “Tunataka kufanya mahali hapa kuwa mahali maalum.”

Tayari, zaidi ya wakazi 10 wa eneo hilo wameajiriwa, wakiwemo wawindaji wa zamani ambao ujuzi wao wa msitu unawafanya wafuatiliaji wa kipekee. “Ikiwa walikuwa wazuri katika uwindaji, ni bora zaidi katika ulinzi na ufuatiliaji,” Arranz anasema.

Waungaji mkono wa mradi huo wanatumai kuwa utalii unaweza kuunda motisha za uhifadhi sawa na zile zinazoonekana katika programu za utalii wa masokwe sehemu zingine barani Afrika.

Wakati huo huo, juhudi za kuwazoesha bonobo uwepo wa binadamu zinasalia kuwa mojawapo ya mikakati tata zaidi ya uhifadhi. Maafisa wa sasa wa mbuga hiyo wanahoji kuwa faida za uhifadhi zinazidi hatari zingine. “Zinapofanywa chini ya itifaki kali, zenye msingi wa sayansi, zinasalia kuwa zana muhimu za uhifadhi,” Fuh anasema.

Picha ya bango: Nyani aina ya bonobo katika Hifadhi ya Kitaifa ya Salonga, mbuga kubwa zaidi ya msitu wa mvua barani Afrika. Watafiti wanafanya kazi ya kuwazoesha bonobo wa mwituni uwepo wa binadamu katika juhudi za kusaidia uhifadhi na utafiti wa kisayansi. Picha na Alice Péretié / Wanyamapori wa Chengeta.

Nukuu:

Bessone, M., Kühl, H. S., Herbinger, I., Hohmann, G., N’Goran, K. P., Asanzi, P., … Fruth, B. (2024). Bonobo (Pan paniscus) density and distribution in Central Africa’s largest rainforest reserve: Long-term survey data show pitfalls in methodological approaches and call for vigilance. International Journal of Primatology, 46(2), 436-474. doi:10.1007/s10764-024-00468-w

Habari hii ilichapishwa kwa mara ya kwanza hapa kwa lugha ya Kiingereza mnamo tarehe 11/06/2026.

Kutambua ushiriki

Lynet Mhariri

Ali Manzu Translator

Mada

AfyaBioanuaiBioanuai ya Misitu ya MvuaBustani za wanyamaChakulaCitesElimuElimu ya MazingiraHifadhiHifadhi za TaifaHuduma ya Mifumo ya IkolojiaHuduma za MazingiraIdadi ya watuIkolojiaJamii AsiliJamii ya Nyani WakubwaJamii za Misitu ya MvuaKijaniMakaziMamaliaAfrikaAfrika ya KatiJamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo

Tazama mada