Wiki hii, maelfu ya wajumbe wamekusanyika mjini Mombasa, Kenya, kwa Kongamano la kwanza la “Our Ocean” kuandaliwa katika ardhi ya Afrika. Kama inavyotarajiwa, mazungumzo mengi yatalenga shabaha ya kimataifa ya mfumo wa uhifadhi wa “30×30” – kulinda 30% ya ardhi, maji safi na bahari duniani ifikapo 2030.

Hata hivyo, mbali na kumbi za mikutano, ahadi kubwa za kimataifa na za serikali, watu wengi wanaofanya kazi ya kila siku ya uhifadhi wa baharini ni mashirika ya kijamii yanayofanya kazi kwa bajeti ndogo katika ukanda wa pwani wa Afrika. Mara nyingi hufanya hivyo mbali na kuangaziwa, lakini mchango wao ni muhimu kwa nia ya kimataifa ya kuhifadhi nafasi za bahari. Mkataba wa Anuwai ya Kibiolojia (CBD), ambao chini yake Mfumo wa Bioanuwai wa Kunming-Montreal ulipitisha malengo ya mwaka 2030, unaonyesha kuwa mafanikio yanategemea sana ushirikishwaji wa jamii.

Kote nchini Kenya, Tanzania na Namibia, vikundi vinne kama hivyo – Maendeleo ya Rasilimali za Pwani na Bahari (COMRED) Action for Ocean, Mwambao Coastal Community Network na Namibia Nature Foundation (NNF) – hutoa fursa ya kufahamu jinsi uhifadhi wa bahari unaoongozwa na jamii unavyotekelezwa kwa vitendo. Kazi yao inaweza kuwa na ufadhili wa chini, kutofautiana na wakati mwingine polepole, lakini inazidi kuwa msingi wa jinsi ulinzi wa baharini unavyowaziwa katika bara.

Mifumo ya ikolojia ya baharini barani Afrika inasaidia uvuvi, utalii, uchukuzi, uhifadhi wa kaboni na ulinzi wa pwani huku ikiendeleza mamilioni ya riziki kutoka Bahari ya Hindi Magharibi hadi pwani ya Afrika ya Atlantiki na Mediterania. Katika Afrika Mashariki hasa, mikoko, miamba ya matumbawe, nyasi za bahari na uvuvi wa karibu na ufuo ndio msingi wa mifumo ya chakula na uchumi wa ndani hata kama wanakabiliwa na shinikizo kutoka kwa uvuvi wa kupita kiasi, uharibifu wa makazi, mabadiliko ya hali ya hewa na uchafuzi wa mazingira. Hivyo, mfumo wa uhifadhi wa 30×30 sio tu suala la bayoanuwai, bali pia suala la utawala, usawa na maisha ya jamii za pwani.

Usimamizi wa pamoja hekta 130,000 za eneo la uvuvi nchini Kenya

Katika pwani ya Kenya, shirika la mashinani la COMRED linataka kuendeleza uhifadhi sambamba na maendeleo ya jamii. Shirika lisilo la faida lenye makao yake makuu mjini Mombasa hufanya kazi na mamlaka za serikali na watumiaji wa rasilimali za ndani chini ya mfumo wa usimamizi mwenza ambao unaweka jamii katikati ya usimamizi wa baharini. Kupitia mipango kuanzia usimamizi wa uvuvi na urejeshaji wa mikoko hadi mipango ya akiba ya jamii na mikopo ya kiikolojia, COMRED imekuwa ikiimarisha maisha ya pwani na afya ya mifumo ya ikolojia ya baharini.

Kwa Patrick Kimani, mkurugenzi mwenza wa COMRED, mahali pa kuanzia ni uwezo wa kijamii. Shirika lake linafanya kazi na vitengo vya usimamizi wa fukwe na vyama vya jamii vya misitu katika pwani ya Kenya, kusaidia usimamizi wa pamoja wa uvuvi, urejeshaji wa mikoko, ukusanyaji wa data, na kuboresha na kutofautisha vyanzo vya riziki.

Kimani aliiambia Mongabay mjini Mombasa kwamba jamii sasa zinashirikiana kusimamia takribani hekta 130,000 (ekari 321,236) za eneo la uvuvi, kusaidia kufuatilia matumizi ya zana, leseni na takwimu za mavuno ya uvuvi huku pia zikirejesha maeneo yaliyoharibiwa ya mikoko na kusaidia kufungwa kwa maeneo ya pweza. Shirika la COMRED pia limesaidia kuanzisha vikundi 35 vya mikopo ya kiikolojia na kufikia takribani wanufaika 1,000, na fedha zinazotumika kwa karo za shule, biashara ndogo ndogo, zana za uvuvi na kilimo.

Bado, alionya dhidi ya kuutukuza mfumo huo kwani ni kazi inayoendelea. Uvuvi haramu, utekelezaji hafifu na uingiliaji wa kisiasa unasalia kuwa vikwazo vikubwa, alisema, wakati faida nyingi za uhifadhi huchukua muda kupatikana.

“Mustakabali wa usimamizi wa anga ya baharini itategemea kiwango cha haki na mamlaka tunayokabidhi jamii,” Kimani alisema. Lakini majukumu hayo, aliongeza, sharti yaambatane na rasilimali na yasitegemee kazi ya kujitolea pekee.

Kuchuma uhifadhi nchini Tanzania

Nchini Tanzania, Jerry Mang’ena, mwanzilishi mwenza na mkurugenzi mtendaji wa shirika lisilo la kiserikali la Action for Ocean, anajaribu kile anachokiita mfumo wa “3C”: utunzaji, makubaliano ya kijamii na mtaji. Wazo hilo, Mang’ena alisema, ni kuziweka jamii katika kitovu cha uhifadhi, kuimarisha utawala wa ndani kupitia sheria ndogo na kanuni zilizokubaliwa, na kutafuta njia za uhifadhi kuleta thamani badala ya kutegemea msaada wa wafadhili kwa muda usiojulikana.

Mang’ena aliiambia Mongabay kuwa mfano mmoja ni matumizi ya maeneo ya kuhifadhi samaki na kufungwa kwa maeneo ya pweza kwa muda. Chini ya mbinu hii, jamii zilitenga maeneo yenye tija ya miamba kwa muda uliobainishwa, kuyafanyia doria na kisha kuyafungua tena kwa kipindi kifupi chini ya sheria zilizokubaliwa. Mang’ena alisema jamii zinazoshiriki katika shughuli hizo na shirika hilo zilipata takriban dola 100,000 kutokana na kufungwa kwa maeneo ya pweza kwa muda mwaka jana, huku mavuno yakiwa kati ya tani tano na 20 kwa siku chache katika baadhi ya matukio.

“Jamii zinaona kuwa mbinu hizi zinafanya kazi,” Mang’ena aliiambia Mongabay huko Mombasa. “Wanaiamini na ndio mabingwa wa juhudi zinazofuata za uhifadhi.”

Kwake, swali kubwa ni uendelevu. Sehemu kubwa ya kazi, alisema, bado inafadhiliwa na uhisani kutoka nje, ingawa jamii zinachangia kazi, muda na maarifa ya ndani ambayo mara nyingi hayahesabiki. Action for Ocean pia inachunguza kaboni ya bluu na mifumo ya mikopo inayozunguka, ikiwa ni pamoja na msaada kwa vikundi vya akiba vya vijiji na uwekezaji mdogo wa maisha unaohusishwa na uhifadhi.

“Natamani kuona maisha yakiwa bora zaidi kwa watu wanaotumia rasilimali hizi na pia uhifadhi ambao unajigharamia wenyewe,” Mang’ena alisema.

Kuunganisha uhifadhi na riziki

Pia katika pwani ya Tanzania, Mwambao Coastal Community Network linafanya kazi kupitia taasisi za ndani za uvuvi zinazojulikana kama vitengo vya usimamizi wa fukwe.

Mkurugenzi wake Mtendaji, Said Khalid, alielezea mbinu tano ambazo ni pamoja na kuimarisha vitengo vya usimamizi wa fukwe, kusaidia mipango ya ndani ya usimamizi wa baharini, kurejesha miamba na mikoko, kuhamasisha kufungwa kwa maeneo ya pweza, na kuboresha maisha kupitia vikundi vya kuweka akiba, mafunzo na uongezaji wa thamani katika bidhaa kama vile pweza, dagaa wa maji ya chumvi, jodari na mwani.

“Kinachofanya kazi ni kuzifanya jamii kuona kuwa uhifadhi ni muhimu. Hilo linapotokea, wanakuwa wasimamizi wenyewe,” Khalid alisema.

Alisema changamoto moja inayoendelea ni udhaifu wa kitaasisi. Vitengo vya usimamizi wa fukwe mara nyingi vinatatizika kupata sheria ndogondogo ambazo zingewaruhusu kukusanya mapato na kufadhili shughuli zao wenyewe, wakati mabadiliko ya mara kwa mara ya uongozi yanamaanisha mafunzo yanapaswa kuanza tena. Utegemezi wa wafadhili pia unasalia kuwa wasiwasi, ingawa alisema kuwa nchi tajiri bado zina jukumu la kufadhili uhifadhi kwa sababu ya jukumu lao kubwa katika kuendesha mabadiliko ya hali ya hewa.

Matumaini ya muda mrefu ya Khalid ni kwa taasisi za jamii ambazo zina nguvu za kutosha kujiendeleza. “Tunatazamia kuwa na taasisi za kijamii ambazo ni imara, zilizowezeshwa na zenye zana kama vile sheria ndogo,” alisema, “ili waweze kukusanya mapato ya kujikimu au kufanya uhifadhi wao wenyewe bila kutegemea sana wafadhili.”

 Kuuhoji mtindo wa ufadhili

Wakati dunia inategemea mashirika ya kijamii kusaidia kufikia lengo la kulinda 30% ya bahari ya dunia ifikapo 2030, mengi ya makundi haya bado hayana rasilimali za kutekeleza kazi yao kwa kiwango kikubwa. Badala yake, mara nyingi hutegemea msaada wa wafadhili kutoka nchi tajiri. Sehemu kubwa ya ufadhili huo hupitia kwa wasuluhishi – mashirika makubwa, yaliyoanzishwa ya uhifadhi – na hata wakati vikundi vya ndani vinapokea usaidizi moja kwa moja, inaweza kuja kwa ajenda za nje. Namibia Nature Foundation (NNF) ni mojawapo ya mashirika yasiyo ya kiserikali yanayofanya kazi ndani ya mfumo huu mpana. Kwenye tovuti yake, inaorodhesha anuwai ya wafadhili na washirika. Mkurugenzi mtendaji wake, Angus Middleton, alisema anaamini sekta ya uhifadhi inahitaji kufikiria upya, kimsingi zaidi, jinsi rasilimali zinavyowafikia watu wanaofanya kazi hiyo.

“Kwa sasa, tuna piramidi iliyopenduliwa,” Middleton aliiambia Mongabay, akielezea mfumo ambao ufadhili huanza juu na kupungua wakati unafikia jamii zinazofanya kazi. Alisema kuwa jamii za wenyeji zinapaswa kuchukuliwa kama wanufaika wa moja kwa moja wa fedha za uhifadhi, na mashirika yasiyo ya kiserikali ya kijamii yanayowahudumia na taasisi kubwa zinazounga mkono kutoka juu, badala ya kinyume chake.

NNF inafanya kazi katika mandhari ya bahari na mandhari ya ardhi. Katika ripoti yake ya mwaka 2024, iliyochapishwa kwenye tovuti yake, shirika linaangazia michango yake kwa maji safi na uvuvi wa bara, pamoja na kazi yake katika uhifadhi wa baharini na pwani.

Kwa Middleton, funzo moja kutoka kwa uhifadhi wa msingi wa jamii, baharini na nchi kavu, ni kwamba haki ni muhimu. Ambako haki zimegatuliwa kwa uwazi zaidi na jamii zinaungwa mkono ili kujenga miundo ya utawala bora, alisema, umiliki wa ndani unakua. Lakini pia alionya dhidi ya kile alichokiita “masharti yanayowekwa kisiri,” ambapo wafadhili huambatanisha matarajio ambayo yanaweza kuwa na nia njema lakini yasiyolingana na hali halisi ya jamii.

Uzoefu wa mashirika haya manne unaonyesha kuwa uhifadhi wa bahari unaoongozwa na jamii barani Afrika sio mfano mmoja bali mchakato wa mazungumzo. Unahusisha kufungwa, doria, kurejesha na kukusanya data, lakini pia vikundi vya kuweka akiba, sheria ndogo, ufikiaji wa soko na urambazaji wa kisiasa. Mafanikio yake mara nyingi ni ya sehemu na ya jamii, na mipaka yake ni ya kweli.

Hata hivyo, wao pia hawako peke yao. Maelfu ya vikundi vya mashinani, mashirika ya kijamii na mashirika yasiyo ya kiserikali ya kijamii kote barani Afrika vinafanya kazi kama hiyo  na wakiwa hawaonekani sana, mara nyingi wakiyaziba mapengo yaliyoachwa na mataifa na mifumo ya kimataifa ya uhifadhi ambayo inategemea kazi zao.

Picha ya bango: Mandhari ya pwani yenye mikoko mingi nchini Tanzania. Picha kwa hisani ya Mwambao Coastal Community Network.

Habari hii ilichapishwa kwa mara ya kwanza hapa kwa lugha ya Kiingereza mnamo tarehe 17/06/2026.

Kutambua ushiriki

Lynet Mhariri

Ali Manzu Translator

Mada

AfyaAina VamiziAsidi ya BahariAthari za Mabadiliko ya TabianchiBahariBahari ya KinaBahariniBiasharaBiashara EndelevuFedha za UhifadhiUvuviAfrikaAfrika MasharikiAsia

Tazama mada