- Mlipuko wa sasa wa Ebola katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo umeibua juhudi za kutengeneza chanjo dhidi ya aina hii ya virusi, lakini pia umeleta mazingatio mapya kwa swali la muda mrefu la wapi virusi vinatoka.
- Wanasayansi wanapokimbilia kuelewa na kudhibiti aina ya virusi vya Bundibugyo, wanaendelea kutafuta asili na njia za maambukizi ya virusi hivi, ambavyo vina kiwango cha vifo vya 50-60% kwa wanadamu na pia vimeangamiza idadi kubwa ya sokwe wakubwa na kusababisha vifo vya maelfu ya watu.
- Kama ilivyokuwa kwa milipuko ya awali ya ugonjwa unaotokana na wanyama, popo wanachunguzwa tena. Wakati wa janga la COVID-19, kwa mfano, makoloni ya popo yaliharibiwa katika nchi zikiwemo India, Peru, na Cuba, huku popo wakiuzwa katika masoko nchini Indonesia na kuondolewa katika maeneo ya mijini nchini Rwanda huku kukiwa na hofu kuhusu maambukizi ya magonjwa.
- Ingawa hakujakuwa na visa vilivyoripotiwa vya kuua popo wanaohusishwa na mlipuko wa sasa wa Ebola, Dkt Paul Webala, mwanabiolojia wa wanyamapori katika Chuo Kikuu cha Maasai Mara nchini Kenya ambaye amesomea popo kwa zaidi ya miongo miwili, anaonya dhidi ya vitendo hivyo. Anasema kuwa popo wana jukumu muhimu la kiikolojia na anabainisha kuwa ushahidi wa kisayansi unaowaunganisha popo moja kwa moja na milipuko ya Ebola bado haujakamilika.
- Wakati Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo ikikabiliana na mlipuko mwingine wa Ebola, popo wamechunguzwa tena kama hifadhi inayowezekana ya virusi. Lakini kulingana na mwanaikolojia wa popo Paul Webala, hakuna ushahidi kamili wa kisayansi unaowahusisha popo na Ebola na hifadhi ya asili bado haijulikani.
Mlipuko wa sasa wa Ebola unasababishwa na aina ya virusi vya Bundibugyo, aina ambayo kwa sasa hakuna chanjo au matibabu yaliyoidhinishwa, kulingana na Shirika la Afya Ulimwenguni (WHO).
Katika mahojiano haya na Mongabay, Webala anajadili kwa nini popo mara nyingi hawaeleweki, anaelezea huduma muhimu za kiikolojia wanazotoa, na kueleza kwa nini uharibifu wa makazi unaweza kusababisha hatari kubwa ya magonjwa yanayotokana na wanyama kuliko popo wenyewe.
Webala ni mwanabiolojia wa wanyamapori katika Chuo Kikuu cha Maasai Mara nchini Kenya ambaye amesomea popo kwa zaidi ya miongo miwili.
Mongabay: Watu wengi hufikiria kwa haraka kuhusu popo kila kunapokuwa na mlipuko wa Ebola. Je, popo wananyanyapaliwa visivyo na haki?
Paul Webala: Popo ni kundi la pili kwa ukubwa la mamalia baada ya panya. Takriban 25% ya aina zote za mamalia ni popo. Wana majukumu muhimu sana katika mifumo ikolojia na ni sehemu muhimu ya bioanuwai. Waondoe, na mifumo yote ya ikolojia inaweza kuanza kuporomoka.
Kwa bahati mbaya, popo huhusishwa na hadithi nyingi na imani potofu. Baadhi ya jamii huwahusisha na kifo, pepo wachafu au ishara mbaya. Kwa sababu ya imani hizi za muda mrefu, popo mara nyingi wanateswa.
Unapoongeza magonjwa yatokanayo na wanyama (yaani zoonotic) katika mkumbo huo, mtazamo mbaya unakuwa na nguvu zaidi. Ukweli ni kwamba wanyama wengi hubeba vimelea vya magonjwa, wakiwemo mifugo, wanyama kipenzi na wanyamapori. Popo si wa pekee katika suala hilo.
Tatizo ni kwamba mengi yanayoonekana kwenye vyombo vya habari yanaendeshwa na taarifa zisizo kamili. Hata wanasayansi bado wana mengi ya kujifunza kuhusu wanyama hawa.
Mongabay: Wanasayansi wengine wanaelezea spishi fulani za popo kama hifadhi zinazowezekana za Ebola. Ushahidi unaonyesha nini hasa?
Paul Webala: Neno kuu ni “uwezo”. Tunapozungumza leo, hakuna ushahidi kamili kwamba popo ndio chanzo au hifadhi ya virusi vikubwa vya Ebola vinavyoathiri wanadamu.
Watafiti wamepata kingamwili katika baadhi ya spishi za popo, lakini kupata kingamwili kunamaanisha kuwa mnyama ameathiriwa na pathojeni. Haimaanishi kwamba spishi ndio chanzo cha ugonjwa huo.
Tangu mlipuko mkubwa wa Ebola katika Afrika Magharibi na Afrika ya Kati, maelfu ya popo wamechukuliwa sampuli na kupimwa. Licha ya juhudi kubwa, wanasayansi hawajatambua popo kama hifadhi ya Ebola.
Kwa hakika, bado hatujui kwa uhakika ni spishi gani za wanyama hutumika kama hifadhi asilia ya Ebola.
Kwa hivyo, watu wanaposema kimsingi kwamba popo husababisha Ebola, wanaenda zaidi ya kile ambacho sayansi inaunga mkono kwa sasa. Mengi ya hayo yanabaki kuwa uvumi badala ya ukweli uliothibitishwa.
Mongabay: Ni yapi matokeo ya kuwalaumu popo?
Paul Webala: Madhara yake ni makubwa. Tangu COVID-19, popo wameteswa katika maeneo mengi. Makoloni yao yamechomwa nje ya mapango. Maeneo yao ya kujificha yameharibiwa. Miti inayotumiwa na popo imekatwa.
Hii ni hatari kwa sababu popo hutoa huduma muhimu za mfumo wa ikolojia.
Aina nyingi za popo hutumia idadi kubwa ya wadudu kila usiku. Baadhi ya wadudu hao ni wadudu waharibifu wa kilimo, wakati wengine ni waenezaji wa magonjwa kama vile mbu. Kwa kudhibiti kiasili idadi ya wadudu, popo huokoa wakulima mamilioni ya dola katika upotevu wa mazao na matumizi ya dawa.
Aina nyingine, hasa popo wa matunda, ni wasambazaji wa mbegu muhimu. Wanahamisha mbegu kwa umbali mrefu na kusaidia kurejesha misitu katika mandhari iliyoharibiwa.
Pia huchavusha mimea mingi ya kitropiki. Mojawapo ya mifano maarufu zaidi ni mti wa mbuyu, ambao mara nyingi huitwa “mti wa uzima” wa Afrika. Sehemu kubwa ya uchavushaji wake hufanywa na popo.
Bila popo, kazi nyingi hizi za kiikolojia zingedhoofishwa au kupotea.
Mongabay: Baadhi ya watu hubishana kwamba ikiwa popo hubeba magonjwa, kuyaondoa kungepunguza hatari kwa wanadamu. Je, hiyo ni kweli?
Paul Webala: Kinyume kabisa. Kichocheo halisi cha magonjwa ya kuambukiza yanayoibuka mara nyingi ni uharibifu wa makazi. Wakati wanadamu wanaharibu makazi ya asili, wanyamapori hulazimika kuja karibu sana na watu. Hiyo huongeza fursa kwa vimelea vya magonjwa kuenea.
Ikiwa unasumbua makoloni ya popo, unaweza kuongeza hatari za maambukizi ya magonjwa.
Mfano mzuri unatoka Uganda. Baada ya virusi vya Marburg kuhusishwa na popo kwenye pango, kulikuwa na majaribio ya kufunga pango na kuwaondoa popo. Popo hao walitawanywa katika maeneo mengine, na hivyo kuongeza maeneo ambayo virusi vinaweza kuenea.
Mbinu bora zaidi ni kuhifadhi makazi na kudhibiti ufikiaji wa binadamu kwa uwajibikaji.
Mongabay: Kwa nini popo ni muhimu katika uhifadhi na ustahimilivu wa hali ya hewa?
Paul Webala: Michango yao ni mikubwa sana. Kwanza, popo wanaokula wadudu kwa kawaida hudhibiti idadi ya wadudu. Pili, popo wa matunda hutawanya mbegu na kusaidia kurejesha misitu. Tatu, popo huchavusha mimea mingi ya kitropiki. Nne, kinyesi cha popo ni mbolea ya asili yenye thamani. Katika baadhi ya nchi, huvunwa kibiashara kwa sababu ina virutubisho vingi.
Hatimaye, popo wanaweza kusaidia wanasayansi kuelewa vyema usugu wa magonjwa. Aina fulani huonekana kuwa na uwezo wa kubeba vimelea vya magonjwa bila kuwa mgonjwa sana, na watafiti wanachunguza jinsi hiyo inavyofanya kazi.
Paul Webala: Funzo kubwa zaidi ni kwamba bado kuna taarifa nyingi potofu kuhusu magonjwa yanayotokana na wanyama (yaani zoonotic). Wanasayansi wanahitaji kujihusisha kikamilifu na umma na kutoa taarifa sahihi.
Uhifadhi unategemea uelewa wa umma. Bioanuwai ni muhimu kwa maisha duniani, na watu wanahitaji kuelewa hatari na manufaa yanayohusiana na wanyamapori. Suluhisho si hofu. Suluhisho ni kufanya maamuzi kwa msingi wa ushahidi.
Mongabay: Ni dhana gani potofu kubwa kuhusu popo ambayo ungependa umma iachane nayo?
Paul Webala: Kabla ya kueneza habari au kuchukua hatua, wasiliana na wataalam. Taarifa hasi huenea haraka sana. Kwa bahati mbaya, habari potofu mara nyingi husafiri haraka kuliko ukweli. Watu wanapaswa kutafuta ushauri wa kisayansi unaotegemeka kabla ya kuwalaumu wanyama au kuchukua hatua zinazoweza kudhuru idadi ya wanyamapori.
Picha ya bango: Popo aina ya Rousettus aegyptiacus, anayejulikana kama popo wa matunda wa Misri, spishi iliyoenea katika sehemu kubwa ya Afrika. Picha kwa hisani ya Paul Webala.
Habari hii ilichapishwa kwa mara ya kwanza hapa kwa lugha ya Kiingereza mnamo tarehe 10/06/2026.
