- Shirika la Earth Foundation, lenye makao yake makuu nchini Uswizi, linatunuku Earth Prize, ambayo sasa iko katika mwaka wake wa tano, na inawatambua vijana wenye umri wa miaka 13 hadi 19 wanaofanya kazi katika kutatua changamoto za mazingira.
- “Tatizo la uchafuzi wa hewa lilikuwa la kibinafsi sana kwetu, na ndiyo sababu tulianza kufikiria kupata suluhu,” Fredrick Njoroge Kariuki, nusu ya timu iliyoshinda, aliiambia Mongabay. “Ilikuwa ni hamu kabla ya kuwa mradi.”
- Mfumo wa uchujaji wa HewaSafi ya kutolea moshi hutumia vichujio vinavyotengenezwa kutoka kwa nyenzo za asili kama vile vifuvu vya nazi, viguguta vya mahindi, wavu wa chuma, shaba, na nyenzo zilizosindikwa kutoka kwa betri kuukuu.
- Timu ya HewaSafi sasa inawania tuzo ya kimataifa, ambayo upigaji kura hadharani utafunguliwa Mei 18 na kufungwa Mei 27.
NAIROBI, Kenya: Wanafunzi wawili wenye umri wa miaka 17 kutoka kaunti ya Kiambu nchini Kenya, walitangazwa washindi wa Earth Prize kwa kanda ya Afrika mnamo Mei 12, kwa kubuni mfumo wa gharama nafuu wa kuchuja moshi wa magari unaotumia viguguta vya mahindi na maganda ya nazi wa magari walioubuni.
Fredrick Njoroge Kariuki na Miron Onsarigo, wanafunzi wa taasisi ya Mpesa Foundation Academy, walitengeneza mfumo huo, HewaSafi, unaomaanisha “hewa ambayo ni safi” kwa Kiswahili, baada ya kuona marafiki na familia wakiugua maradhi yanayohusishwa na uchafuzi wa hewa.
Shirika la Earth Foundation, lenye makao yake makuu nchini Uswizi, linatoa Tuzo ya Dunia, ambayo sasa iko katika mwaka wake wa tano, na inatambua vijana wenye umri wa miaka 13 hadi 19 wanaofanya kazi katika kutatua changamoto za mazingira.
Timu ya HewaSafi sasa inawania tuzo ya kimataifa, ambayo upigaji kura kwa umma utafunguliwa tarehe 18 Mei, na kufungwa mnamo Mei 27. Mshindi wa toleo la kimataifa atatangazwa tarehe 29 Mei.
“Tatizo la uchafuzi wa hewa lilikuwa la kibinafsi sana kwetu, na ndiyo maana tukaanza kufikiria kupata suluhu,” Kariuki aliiambia Mongabay. “Ilikuwa hamasa kubwa kabla ya kuwa mradi.”
Kariuki, ambaye alikulia katika eneo lenye viwanda vingi katika Kaunti ya Nakuru nchini Kenya, alipata ugonjwa sugu wa mapafu akiwa na umri wa miaka 10 ambao bado unamhitaji kutumia dawa kila wiki. Onsarigo, ambaye alikulia magharibi mwa Kenya, alishuhudia vifo na magonjwa mabaya yanayohusiana na hewa chafu.
Takwimu kutoka kwa Shirika la Afya Duniani (WHO) zinaonyesha kuwa uchafuzi wa hewa husababisha vifo vya mapema milioni 4.4 ulimwenguni kila mwaka. Moshi wa magari ni chanzo kikuu cha uchafuzi wa mazingira katika maeneo ya mijini.
Mfumo wa HewaSafi hutumia vichujio vinavyotengenezwa kutoka kwa nyenzo zinazopatikana nchini kama vile maganda ya nazi, viguguta vya mahindi, wavu wa chuma, shaba na nyenzo zilizosindikwa kutoka kwa betri kuukuu. Kuna hata sehemu iliyotengenezwa na mwani hai wa spirulina, aina ya usafishaji wa kibaolojia. Mfumo hugawanya mtiririko wa moshi katika sehemu tano, kila moja ikichuja vichafuzi tofauti.
Timu hiyo ilitekeleza majaribio kwa ushirikiano na chama cha Wamiliki wa Matatu nchini Kenya. Matatu ni mabasi madogo ya kibinafsi ambayo yanaendeshwa kama teksi za pamoja. Waliweka vichungi katika matatu tano, zilizosafiri katika ukanda wa barabara kuu ya Thika jijini Nairobi. Vihisi vyake vilinakili usomaji kila baada ya saa sita mfululizo, katika mazingira halisi.
Kifaa cha HewaSafi kilivuka malengo yote ya muundo kwa kufikia punguzo la 93.3% katika utoaji wa chembechembe za PM2.5. Hizi ni chembechembe ndogo za hewa ambazo zinaweza kukaa kwenye mapafu na kuingia kwenye mkondo wa damu, na kusababisha madhara kwa afya ya binadamu. Pia zilionyesha kupunguzwa kwa 42% kwa monoksidi ya kaboni, na kunyonya hewa ya ukaa (CO₂) kwa 21.4%.
“Sote tunafahamu kwamba gesi chafuzi ni mojawapo ya sababu kuu za mabadiliko ya hali ya hewa. Tunapoweza kuchuja hewa ya ukaa, tunaweza kupunguza kiwango cha gesi hizi zinazoingia angani,” Kariuki alisema.
Vichungi vilivyopo vinagharimu KSh50,000 ($387), kulingana na timu ya Hewa Safi, kwa ikilinganishwa na mfano wao hugharimu chini ya nusu ya hizo kwa KSh16,288 ($125).
“Kilichofanya mradi wao kuwa na nguvu ni kwamba hawakuwa wakiwasilisha tu wazo, bali njia ya kiufundi inayoonekana kwa kutumia nyenzo zinazoweza kufikiwa ndani ya nchi, ikiwa ni pamoja na taka za kilimo na mwani,” Agustín Ocaña Escobar, ambaye ni Mwenyekiti wa Jopo la Uamuzi la Tuzo ya Dunia, alisema katika taarifa iliyotayarishwa.
“Mchanganyiko huo wa uhalisia, majaribio, na uwezekano wa athari kwa jamii ulitufanya tuamini kuwa huu ni mradi unaofaa kuungwa mkono. Ninatazamia sana kuona watakapoupeleka mwaka ujao,” Escobar alisema.
Hadi sasa, wabunifu wametatizika kupata ufadhili kwa shughuli zao. Shule yao iliwasaidia kwa kutoa mwongozo, malighafi, na hata mwanasheria wa kuwasaidia kulinda uvumbuzi kupitia hati miliki. Pia walipata vifaa na ufikiaji wa mtandao na fursa ambazo wanaamini shule nyingi nchini Kenya hazitoi.
Mwaka huu, timu tano kutoka Afrika ziliorodheshwa kuwa ‘Wasomi wa Tuzo ya Dunia,’ ambapo moja, HewaSafi, ilichaguliwa kwa ajili ya tuzo ya kanda. Hii itasaidia kwa kiasi fulani kukabiliana na changamoto za ufadhili wa timu. Kila mshindi wa kanda atapata kitita cha $12,500 ili kutekeleza mipango yao. Mbali na tuzo hiyo, Tuzo ya Dunia pia hutoa ufikiaji wa ushauri.
Washindi wote saba wa kanda, mmoja kutoka Marekani ya Kaskazini, Afrika, Asia, Marekani ya Kati na Kusini, Oceania na Asia ya Kusini-Mashariki, Ulaya, na Mashariki ya Kati, watatangazwa mwishoni mwa wiki hii (ya Mei 11).
Vijana wa Kenya wanapanga kuzalisha vitengo 1,200 kwa ushirikiano na mafundi wa ndani kutoka sekta isiyo rasmi ya utengenezaji maarufu kama juakali. Pia wanalenga kusaini makubaliano na Chama cha Wamiliki wa Matatu (MOA), ambacho kinawakilisha takriban waendeshaji wa mabasi madogo 8,000, kujaribu vichungi katika magari 200.
Mfano wa 3D wa HewaSafi unaweza kupatikana hapa.
Timu hiyo inatarajia kueneza teknolojia kote barani Afrika kupitia mfumo wa ufadhili.
“Nisingependa kuona mtoto mwingine yeyote akiugua maradhi sugu ya mapafu [kama] ninayougua,” Kariuki alisema. “Hili ndilo linalonifanya niendelee.”
Picha ya bango: Fredrick Njoroge Kariuki, kushoto, na Miron Onsarigo, wa timu ya HewaSafi Innovators. Picha kwa hisani ya Lemmuel Agina/The Earth Foundation.
