- Takriban Waafrika milioni 600 hukosa huduma ya kimsingi ya umeme.
- Changamoto zinazotokana na upungufu huu zimesababisha wito wa mabadiliko ya nishati “haki” ambayo huleta ufikiaji wa nishati kutoka kwa vyanzo mbadala bila kuweka gharama zisizofaa kwa watu binafsi, jamii na nchi.
- Kuongezeka kwa viwango vya kaboni dayoksidi (CO2), kwenye angahewa kunatokana kwa kiasi kikubwa cha uchomaji wa mafuta katika nchi zilizoendelea kiviwanda, na bado mataifa barani Afrika na kwingineko Kusini mwa dunia mara nyingi ziko kwenye mstari wa mbele wa athari za mabadiliko ya hali ya hewa, ikijumuisha joto lisiloweza kuhimilika, ukame na mafuriko.
- Mjadala kuhusu jinsi ya kuwezesha mabadiliko “ya haki” unajumuisha maswali kuhusu kuendelea kwa matumizi ya nishati ya visukuku, uhuru wa mataifa, na kuhamasisha ufadhili wa kugharamia mabadiliko yanayohitajika.
Wakati waandishi wawili wa Mongabay walipokitembelea kijiji cha Lukwangulo kwenye Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, walipatana na hali halisi ambayo ni ya kawaida katika maeneo mengi ya vijijini barani Afrika: Familia hutumia muda wa thamani kuchanja kuni katika misitu kwa sababu ya kupikia, mara nyingi moja ya vyanzo vyao au hata wakati mwingine,- chanzo chao pekee cha kupata nishati. Wengine wanaweza kuchangisha pesa za kutosha kwa paneli ya jua ambayo inaweza kuchajisha simu ya mkononi, kuwasha redio na kutoa mwanga kidogo kwa watoto kutwalii. Lakini kwa kawaida haitoshi kwa kazi ya msingi ya kupikia.
Tofauti kubwa kati ya hali hii na ulimwengu mpana zaidi unaotumia nishati hiyo inaonekana wazi kwa walio na uwezo finyu au wasiokuwa na uwezo kabisa wa kuufikia.
“Unatokea mjini – una umeme, una taa. Kwa nini wewe na sio sisi?” Mukalay Ngoyi, kiongozi kutoka kijiji cha Lukwangulo, aliiambia Mongabay. “Sisi ni wanadamu kama wewe, na tunahitaji umeme pia.”
Mnamo Novemba 10, Mkutano wa 30 (COP30) wa Nchi Wanachama wa Mkataba wa Umoja wa Mataifa kuhusu Mabadiliko ya Tabianchi (UNFCCC),utakuwa Belém, Brazili, kutathmini maendeleo ya kimataifa kuelekea kukabiliana na mabadiliko ya hali ya hewa kwa kupunguza uzalishaji wa kaboni. Cha msingi katika kupunguza uzalishaji huo na kufikia lengo la kuweka halijoto duniani kuwa chini ya nyuzi 2° (3.6° Fahrenheit) juu ya viwango vya kabla ya kuanza kwa viwanda ni jinsi tunavyokidhi kuongezeka kwa mahitaji ya nishati, kote duniani na katika maeneo kama kijiji cha Lukwangulo.
Lakini viongozi wengi wa jamii hawatakuwa Belém, badala yake wanategemea wengine kuwawakilisha kwa ajili ya mabadiliko ya nishati “haki”.
Fikra ya “haki” “inamaanisha kutomwacha mtu yeyote nyuma,” Elbia Gannoum, mjumbe maalum wa COP30 na rais mtendaji wa Muungano wa Nishati ya Upepo na Teknolojia Mpya ya Brazili (ABEEólica), alisema katika maoni ya hivi karibuni kabla ya mkutano huo. “Hatuwezi kufuata mabadiliko haya kwa kutwika gharama kwa jamii, kazi, au riziki za watu. Sharti tusonge mbele huku tukihakikisha kuwa uchumi na jamii vyasonga mbele pamoja.”
Nchini DRC na kwingineko, kutegemea kuni kwa mahitaji ya kawaida ya nishati kunaleta matatizo makubwa, kutoka kwenye kuharibu baadhi ya misitu yenye utajiri wa viumbe hai katika sayari hadi kusababisha masuala ya afya, hasa kwa wanawake. Na vyanzo vya nishati kama vile umeme ambavyo vinaweza kuchukua nafasi ya baadhi ya mahitaji ya makazi au yote ya kuni na mkaa ni chache. Katika bara zima, Waafrika wapatao milioni 600 wanakosa umeme, chanzo cha nishati mbalimbali.
Kwa upande mmoja ni shinikizo la kuleta upatikanaji wa umeme wa uhakika na wa bei nafuu katika bara hili. Hii ni pamoja na juhudi kama vile za Mission 300, mpango wa Benki ya Maendeleo ya Afrika na Benki ya Dunia yenye lengo la kupanua umeme hadi kufikia watu milioni 300 barani Afrika ifikapo mwaka wa 2030, kwa sehemu kupitia maendeleo ya vyanzo vya nishati safi.
Kwa upande mwingine, ni maarifa kwamba kuendelea kutengeneza vyanzo vya nishati inayoendeshwa na mafuta kutaongeza athari zinazoongezeka za mabadiliko ya hali ya hewa, ambayo mara nyingi huathiri nchi ambazo hazina viwanda vingi zaidi duniani. Kwa mfano nchini Côte d’Ivoire, wakulima wanaokabiliwa na ukame na mafuriko wanajizatiti kukidhi mahitaji ya vyakula vikuu kama vile mihogo na nyanya.
Kulingana na Mpango wa kukabiliana na hali ya kimataifa wa Notre Dame, nchi saba kati ya 10 zilizo hatarini zaidi na athari za mabadiliko ya hali ya hewa ziko barani Afrika. Mpango huo unatathmini vitisho kwa nchi vinavyotokana na mabadiliko ya hali ya hewa na namna ziko tayari kukabiliana navyo.
Zaidi ya suala la upatikanaji wa makazi, uchumi mzima unakosa nguvu zinazohitajika ili kusaidia maendeleo ya viwanda. Shida hizo zimepangwa dhidi ya uwepo wa mivutano iliyoingiliana ya siasa za ndani na uhusiano wa kimataifa, na kutatanishwa na historia ya ukosefu wa usawa ambayo inapendelea nchi za Kaskazini mwa dunia.
Watu katika maeneo kama ya kijiji cha Lukwangulo nchini DRC huchangia sehemu ndogo ya kaboni inayoongeza joto duniani. Waafrika wanawajibika kwa asilimia 3.8 ya kaboni dayoksaidi katika angahewa, wakati bara ni nyumbani kwa asilimia 18.3 ya idadi ya watu duniani – ikiwa na karibu watu bilioni 1.5 mnamo mwaka 2024.
Kinyume chake, nchi za Kaskazini mwa Dunia zinadaiwa ukuaji wao wa viwanda na maendeleo ya kiuchumi kwa karibu karne mbili za kuchoma mafuta, gesi na makaa ya mawe. Zaidi ya hayo, mataifa tajiri yanaendelea kuchangia katika mabadiliko ya hali ya hewa kwa njia isiyolingana.
Pengine mfano mzuri zaidi ni Marekani, ambayo imeongeza kaboni dayoksaidi zaidi kwenye anga kuliko taifa lolote jengine kwenye historia. Chini ya Rais Donald J. Trump, Marekani imeupa kisogo Mkataba wa Paris (kwa mara ya pili), ikakumbatia uchimbaji wa nishati ya mafuta ya visukuku, ikaacha ruzuku ya nishati ya jua na vingine vinavyoweza kurejeshwa, na kupunguza miradi ya nishati ya upepo.
Kwa upande wao, baadhi ya mataifa ya Kiafrika, yenye uzalishaji mdogo wa hewa chafu kwa kila mtu kuliko Marekani, yamekumbatia nishati ya kijani. Kwa mfano, uwiano wa umeme kutoka vyanzo mbadala ni karibu asilimia 40 nchini Ghana, na karibu asilimia 90 nchini Kenya. Wanaounga mkono mabadiliko ya haki kwa Afrika wanaashiria uwezekano unaoonekana kutokuwa na kikomo wa nishati ya kaboni ya chini ambayo Afrika inaonekana kutoa. Wanadai uwekezaji katika vyanzo vingi vya nishati ya jua katika bara hili, upepo na mvuke wa ardhi unaweza kukidhi mahitaji mengi ya nishati ya bara hili, kutoka kwa kuchaji simu hadi kuwezesha huduma muhimu zinazotolewa na shule, hospitali na mitandao ya mawasiliano.
Kulingana na wataalam hawa, ufikiaji uliopanuliwa wa nishati – na nishati ambayo ni safi – inaweza kuonekana kuwa inaweza kufikiwa na mamilioni ya wasio na nishati na mataifa wanamoishi. Na bado, kama Gannoum anavyoashiria, kufikia lengo hilo kunahitaji kupanga kwa makini ili kuhakikisha kwamba mabadiliko hayatoi gharama zisizofaa kwa watu wanaohitaji nishati zaidi.
Sio mpito tu
Mafanikio ya mabadiliko haya hayategemei maendeleo ya kiteknolojia na miundombinu pekee, lakini pia juu ya utashi wa kisiasa wa viongozi wa Kiafrika na uungwaji mkono wa watu walioathiriwa zaidi. Lakini kama watafiti wanavyonakili, hata neno “mpito” halifai katika miktadha mingi.
“Tunapozungumzia sekta ya nishati barani Afrika … mara nyingi tunajadili kuhusu maendeleo ya nishati,” anasema Emma Gordon, mchambuzi wa sera ya uwekezaji wa nishati katika Shirika la Kimataifa la Nishati (IEA) na mwandishi mwenza wa ripoti ya hivi karibuni, inayoangazia “Kufadhili Upatikanaji wa Umeme Afrika.” Watu wengi wanakosa ufikiaji kabisa, na wale walio nao unaweza usiwe wa kutosha, Gordon anaongeza.
Kwingineko, Afrika Kusini, inayoongoza kwa uchumi mkubwa zaidi wa barani, ambapo karibu asilimia 90 ya wakazi wake wanapata umeme, inashindana na namna ya kugeuza kuwa nishati ya kijani kutoka nishati inayotawaliwa na makaa ya mawe. Serikali ya Afrika Kusini imeweka mpango wa uwekezaji wa mpito wa nishati kwa ajili ya kupunguza kutegemea vyanzo vya nishati ya kaboni. (Takriban asilimia 85 ya umeme wake kwa sasa unatoka katika mitambo ya nishati ya makaa ya mawe).
Afrika Kusini pia ni sehemu ya ushirikiano wa Just Energy Transition (JETP) unaolenga kutoa ufadhili kutoka nchi za Kaskazini mwa ulimwengu kusaidia nchi kuelekea kwenye vyanzo safi vya nishati. Bado, miundombinu yake iliozeeka ya nguvu za umeme haitoi umeme wa kutosha.
Nchini Afrika Kusini, mabadiliko hayo yamesumbuliwa na swali la kwa nini Waafrika Kusini, waliochanganyikiwa na kukatika kwa umeme mara kwa mara, wanapaswa kuunga mkono kukomesha viwanda vya makaa ya mawe ambavyo vinaweza kuvuruga uwezo wa taifa lao wa kuzalisha nishati.
“Hautawalazimisha watu kufungia uzaishaji,” anasema Alexander Csanadi, mchambuzi wa zamani wa utafiti katika Shirika la Carnegie Endowment for International Peace, shirika la wataalam la Washington D.C., ambaye aliandika tathmini ya hivi majuzi kuhusu mustakabali wa ushirikiano wa JETPs. “Kwa kiwango fulani, haina maana.”
Zaidi ya hayo, wafanyakazi wa makaa ya mawe na jamii zao nchini Afrika Kusini wanakabiliwa na kupoteza maisha yao, pamoja na mtandao wa kijamii ambao unaunganishwa na “utambulisho wa kisiasa na kihistoria,” anasema Karabo Mokgonyana, mwanaharakati wa nishati mbadala aliyeishi Afrika Kusini kutoka shirika lenye makao yake makuu nchini Kenya – Power Shift Africa.
Bila kuhakikisha upatikanaji wa nishati unaotegemewa, unaofaa na wa gharama ya nafuu katika bara zima, huku pia ukishughulikia masuala ya wanaohudhuria, matarajio ya mafanikio ya mpito yanahatarisha mwanzilishi, kulingana na wataalamu.
Kimsingi, ni gharama gani ambazo kukumbatia nishati mbadala huweka kwa jamii na uchumi barani Afrika? Na je, Waafrika na viongozi wa Kiafrika watakuwa na hamu ya kuhama kikamilifu hadi kwenye vitu vinavyoweza kurejeshwa wakati wangeweza kutumia nishati ya mafuta kwa urahisi zaidi, kama nchi tajiri zimefanya?
Lakini kando na changamoto za kuchakatua nishati ya mafuta ili ipate kutumika tena ni uwezekano wa kukuza uchumi na kuinua viwango vya maisha, watetezi wanabishana. Kuweka miundombinu thabiti ya urejeshaji mahali kunaweza, kwa mfano, kuimarisha ufikiaji wa nishati na kutegemewa, wanasema.
Himaya ya Taifa na mali zilizokwama
Katika maeneo kama kijiji cha Lukwangulo, uwekezaji katika paneli za miale ya jua hauonekani kama suluhu inayofaa kutumika kwa kupikia kwa sababu kazi hiyo inahitaji nishati zaidi kuliko suluhu nyingi za umeme katika maeneo ya vijijini inaweza kutoa. Katika muktadha kama hiyo, gesi ya petroli inayoyeyuka (LPG), ambayo mara nyingi huwekwa kwenye mikebe mikubwa inayobebeka, inaweza kuwa mbadala wa kupikia kwa kuni, na ambayo hata wafuasi wakubwa wa hoja ya kutumia upya wanaweza kuona jukumu.
“Usambazaji wa gesi ya “LPG unatoa njia rahisi ya kufikia nyumba, makazi na taasisi za umma… ambazo ziko mbali na gridi ya taifa,” anasema Rebekah Shirley, naibu mkurugenzi wa Afrika katika Taasisi ya Rasilimali Duniani (WRI).
Kwa baadhi, upungufu wa nishati barani Afrika unaunga mkono hoja za kuendelea kutengeneza nishati ya kisukuku, ikiwa ni pamoja na gesi ya kumiminika (LNG), na kuendelea kutumia gesi ya LPG, bidhaa inayotokana na kusafisha mafuta na usindikaji wa gesi asilia, kupikia.
“Mtazamo wetu sio kuchagua baina ya nishati ya mafuta na nishati mbadala, lakini kuunganisha zote kimkakati kwa ukuaji wa nguvu, kazi na ustahimilivu,” alisema John Abdulai Jinapor, Waziri wa Nishati na Mabadiliko ya Kijani wa Ghana, katika Wiki ya Nishati ya Afrika nchini Afrika Kusini, kulingana na chapisho la Ghana Web. Kulingana na shirika la kimataifa la nishati IEA, takriban asilimia 60 ya umeme wa Ghana unatokana na gesi asilia.
Wawakilishi wa sekta ya mafuta na Katibu wa sasa wa Nishati wa Marekani Chris Wright, ambaye ameongoza makampuni ya mafuta na gesi kwa miongo kadhaa, wanatumia hoja zinazofanana kutetea jukumu la nishati ya mafuta barani Afrika.
Lakini Fadhel Kaboub, profesa mshiriki wa uchumi katika Chuo Kikuu cha Denison nchini Marekani, anaona mlinganisho katika mpito wa magari mwanzoni mwa karne ya 20. “Ni kana kwamba … mtu anakuja kwako na anasema, ‘Angalia, wewe ni taifa linalojitawala. Una farasi hawa wote na miti hii yote. Unapaswa kupunguza maradufu uwekezaji wako katika sekta ya farasi na mikokoteni na kuiruhusu dunia yote kuruka kwenye mapinduzi ya viwanda kwa njia mpya ya usafiri,” asema. “Hivyo ndivyo makampuni ya mafuta yanafanya.”
Gesi ya LNG mara nyingi huonekana kama mafuta ya haina yake. Lakini kuichoma LNG kunasukuma kaboni zaidi kuliko ile inayorudishwa kwenye angahewa, anasema Rajneesh Bhuee, meneja wa kampeni wa shirika lisilo la faida la Recourse, lenye makao yake makuu nchini Uholanzi. Zaidi ya hayo, anaongezea kusema kuwa, miradi hii ina hatari ya kudhuru mazingira na kuzihamisha jamii.
Akirejelea hoja ya Kaboub, Bhuee pia anasema kuwa miundombinu inayolenga gesi na mafuta inayozigharimu mataifa ya bara Afrika mabilioni ya dola itapitwa na wakati katika kipindi cha miongo kadhaa, huku mataifa tajiri yakihamia kwenye bidhaa zinazoweza kuchakatuliwa upya. Hatua hiyo ingeacha kile kinachojulikana kama “mali zilizokwama.”
“Pengine watakuwa wanaekeza katika (magari ya umeme) na betri,” Bhuee anaongeza. “Tutakwama hapa na mabomba, na hakuna mtu atakayenunua kutoka kwetu.”
Jengo la nishati ya nguvu
Wengi wanaounga mkono mpito unaolenga uchakachuaji wanasema kuwa kuendelea na matumizi ya nishati yoyote ya kisukuku, ikiwa ni pamoja na LNG, hakuleti maana ya kiuchumi. Wananakili kuwa miundombinu inayoweza kuchakatuliwa inaendelea kuwa ya gharama nafuu, na bara lina vyanzo vingi vya nishati ya kijani ambavyo havijatumiwa. Ripoti ya shirika la IRENA ya mwaka 2021 ilikadiria kuwa bara linaweza kuzalisha mara 1,000 mahitaji yake ya nishati ifikapo mwaka 2040 kwa kutumia teknolojia ambayo tayari inapatikana leo.
“Ni kwa sababu tuna haki ya maendeleo, na haswa kwa sababu tuna uhuru wa kuamua ni mfumo gani wa nishati tunataka kutumia, kwamba hatupaswi kutumia mfumo wa zamani wa nishati ambao haujawahi kutoa usalama wa nishati,” anasema Kaboub, ambaye ni raia wa Marekani mwenye asili ya Tunisia. “Tunapaswa kuruka hadi ndani ya mfumo mpya wa nishati.”
Nchi kadhaa za kiafrika zinapiga hatua katika kuongeza upatikanaji wa umeme mbadala kwa raia wake. Nchini Benin sehemua ya Magharibi mwa Afrika, upatikanaji wa umeme umeongezeka hadi karibu asilimia 43 ya makazi ya vijijini katika miaka ya hivi karibuni. Ongezeko hilo ni la juu zaidi kuliko nchi ya DRC, ingawa bado liko chini ikilinganishwa na asilimia 84 kwa maeneo ya vijijini ulimwenguni. Lakini nchi inaripoti mafanikio fulani kwa uwekaji wa gridi ndogo zinazotumia nishati ya jua, ambazo huzalisha nishati kwa jamii zisizoweza kufikiwa na gridi kubwa za umeme.
Kwa uwezo mkubwa unaoweza kufanywa upya unaopatikana na mahitaji mengi ya nguvu katika bara hili, kwa nini basi mpito wa nishati isiyo na kaboni ni changamoto kama hii?
Wataalamu wengi wanakubali kwamba hali ya sasa ya teknolojia ya kutumia vyanzo vinavyoweza kurejeshwa sio tatizo. Teknolojia imebadilika, na bado kuna maendeleo yanayofanywa, hata kushughulikia mahitaji ya jamii kama Lukwangulo nchini DRC.
“Kuna uvumbuzi mwingi unaofanyika katika kupika,” Shirley anasema. “Teknolojia sio tatizo tena.” Lakini nyumba nyingi haziwezi kumudu teknolojia mpya au uwezo wa kuiendesha isipokuwa kama kuna ruzuku au aina nyingine ya usaidizi, anaongezea kusema. Kwa sehemu, hiyo ni kwa sababu ya ukosefu wa viwanda.
Bila matumizi ya viwandani yanayozalisha mahitaji makubwa, kuna motisha ndogo kwa wawekezaji kuchukua hatua ya awali inayohitajika ili kuweka miundombinu ya kuzalisha na kusambaza umeme.
“Unafanya nini kwanza? Je, unaunda msingi wa mahitaji ambao hauna nguvu inayohitajika? Au, unawekeza katika nguvu ambayo, kwa muda, haitakuwa na watoaji ambao inahitaji kujilipia?” Shirley anaongeza, akielezea kitendawili hicho. “Kinachofanya ni kuutengeza changamoto kubwa kifedha. Inamaanisha ni vigumu sana kujenga mifumo ya kifedha inayofanya kazi kwa bara.”
Wakati uwekezaji katika kujenga miundombinu ya nishati unakuja, hata hivyo, unaweza kuhimiza mzunguko wa ukuaji, kulingana na shirika la IEA.
Sio kitu ambacho tunaona hakitajilipia,” anasema Adam Ward, mchambuzi wa sera ya uwekezaji wa nishati wa shirika la IEA na mwandishi mwenza wa ripoti ya kufadhili ufikiaji wa umeme. “Ni haki ya msingi ya binadamu kupata umeme, lakini pia ni jambo litakaloleta manufaa ya kiuchumi,” ikiwa ni pamoja na kuongezeka kwa mapato.
“Tumeona hilo katika nchi nyingine nyingi,” Ward anaongezea kusema, “na sasa tunaiona kote barani Afrika.”
Ufunguo wa kufungua faida hizo basi inakuwa namna ya kuhimiza uwekezaji wa awali, jambo ambalo yeye na wenzake wanashughulikia katika ripoti yao. Kwa mahesabu yao, Afrika inahitaji dola za Marekani bilioni 15 kila mwaka katika kipindi cha miaka 10 ijayo ili kufikia upatikanaji wa umeme kwa wote.
Hata hivyo, uwiano wa uwekezaji wa nishati safi unaofikia bara si zaidi ya sehemu ndogo ya kile kinachopandwa katika sekta hiyo ulimwenguni kote, anasema Karabo Mokgonyana wa Power Shift Africa, kwa sababu ya mtazamo wa hatari na matatizo katika kuongeza nishati hiyo.
Kuna shaka kidogo kwamba kiasi kikubwa cha ufadhili ni sharti kiongezeke. JETP ya Afrika Kusini kwa sasa inakuja na ahadi za ufadhili wa dola bilioni 8.5, lakini hiyo iko chini sana ya takriban dola bilioni 100 ambazo viongozi wa mataifa hayo wanakadiria kuwa wanahitaji kwa ajili ya mabadiliko yenye mafanikio.
Kuongezwa kwa ufikiaji kutamaanisha “kuwa wajanja na pesa tulizo nazo,” Ward anasema.
Shirley anasema kuwa “changamoto ya mpito wa nishati” ni sharti itatuliwe katika ngazi za mashinani, kitaifa na kimataifa. “Hakuna hila itakayoleta matokeo ya mafanikio,” anasema. “Sola zaidi katika bara sio suluhu. Kumwaga pesa kwa wingi sio suluhu. Kinachohitajika ni mawazo halisi ya kiwango cha mifumo kuhusu changamoto ya mpito wa nishati.
‘Viungo kamili’
Shirley anaangazia kielelezo kinachowezekana cha kushughulikia swali la wapi pa kuanzia kuhusiana na usambazaji na mahitaji. Nchini Kenya, kwa mfano, shirika la utafiti la WRI linafanya kazi na kaunti kuongeza nishati inayohitajika kwa usambazaji wa maziwa, ambayo inahitaji uhifadhi wa majokofu baridi. Kuzalisha kunaweza kuanza na mradi wa nishati ya jua unaofungamana na gridi kuu, Shirley anaelezea, na hiyo inaonekana kama uwekezaji wa kuvutia kwa wafadhili kwa sababu tayari kuna mahitaji yaliyopo ya bidhaa za maziwa.
Wazo ni kupata nishati mbadala inayotiririka na kuongeza mahitaji ya kibiashara. “Halafu, uchumi wa kupeana na kuhudumia makazi ni karibu matokeo,” anasema. “Kinakuwa kitu ambacho ni rahisi sana kwa mtoa huduma kupeana.”
Lengo kuu ni kukuza sio tu mifumo thabiti ya nishati ya kijani kibichi, lakini “uchumi unaostawi, unaostahimili mshtuko” ambao unajitegemea.
“Unajenga nafasi za ajira, unajenga uthabiti katika jamii, yote wakati unadumisha njia ambayo haina kaboni kidogo,” Shirley anaongeza. “Bara lina viungo kamili vya kuafikia maono hayo makubwa.”
Ripoti hii ilichangiwa na Belinda Mongolare na Didier Makal.
Picha ya bango: Mafundi nchini Zimbabwe wakikagua paneli za miale ya jua. Picha ya © UNDP Zimbabwe. (UNDP Zimbabwe 54585295677_0caffd97bb_o)
John Cannon ni mwandishi wa Makala na Mongabay. Mtafute kwenye Bluesky na LinkedIn.
Nukuu:
Peters, R., Berlekamp, J., Kabiri, C., Kaplin, B. A., Tockner, K., & Zarfl, C. (2024). Sustainable pathways towards universal renewable electricity access in Africa. Nature Reviews Earth & Environment, 5(2), 137-151. doi:10.1038/s43017-023-00501-1
Habari hii ilichapishwa kwa mara ya kwanza hapa kwa lugha ya Kiingereza mnamo tarehe 10/11/2025.
