- Wakulima wa mashariki mwa Tanzania wanapanda upya miti ya misitu kwenye sehemu ya ardhi yao.
- Wakulima hao hupokea malipo kutokana na mauzo ya hati za kaboni ili kuongeza kipato chao na kuwafidia kwa kupoteza ardhi na mazao ya biashara.
- Hadi sasa, karibu miti 270,000 imepandwa kwenye hekta 200 (sawa na ekari 494) za mashamba yaliyoko kwenye miteremko ya Milima ya Nguru.
- Misitu ya Nguru, ambayo ni makazi ya wanyama na mimea ya kipekee, iko katika hatari kubwa kutokana na shinikizo la wakulima wanaokata miti ili kulima mazao, likiwemo zao la iliki lenye thamani kubwa.
DISANGA, Tanzania — Michele Menegon anatambaa taratibu kupita kwenye nyasi fupi fupi kabla ya kumrukia mnyama wake.
Kwa upole, mwanasayansi huyo anainua tuzo yake: spishi ya mjusi wa misituni aina ya Agama isiyojulikana kwa jina. Anaonyesha mjusi huyo kwa wenzake wawili kabla ya kumwachilia tena kwenye nyasi. Mjusi huyo, ambaye ni miongoni mwa wanyama wengi wa kipekee wanaoishi katika misitu yenye miinuko mirefu inayofunika iliyoko kando ya kilele cha Milima ya Tanzania ya Nguru, ni mpya kwa sayansi — mpya kiasi kwamba bado hajafanyiwa utafiti rasmi.
“Inashangaza,” anasema Menegon. “Humu ndani kuna vitu vingi visivyo na majina.”
Menegon, mtaalamu wa herpetolojia (taaluma ya wanyama watambaao), mtafiti na mhifadhi, binafsi anaelezea spishi kadhaa katika kipindi cha miaka 30 iliyopita: vinyonga, balabala, vyura, na nyoka. Baadhi ya spishi hizo zilipatikana hapa katika Milima ya Nguru, eneo lililojitenga na ambalo karibu kila wakati hufunikwa na mawingu na ukungu. Eneo hilo ni mojawapo ya safu kumi na mbili za milima zinazofanana ambazo huunda mnyororo wa milima mashariki mwa Tanzania unaojulikana kama Milima ya Tao la Mashariki.
Utajiri wa wanyama waliomo katika misitu ambao bado hawajagunduliwa, achilia mbali kuelezewa kisayansi, ni mojawapo ya sababu zinazomfanya yeye na wengine kuwa na shauku kubwa ya kuilinda misitu hiyo.
Nao huhitaji ulinzi. Hifadhi ya Mazingira Asilia ya Msitu wa Mkingu yenye ukubwa wa hekta 26,000 (ekari 64,000) ni hifadhi kwa jina tu. Watu wamepanda vyakula katika eneo hili kwa karne nyingi, lakini ongezeko la watu na ongezeko la mahitaji ya ardhi ya ziada kwa ajili ya mazao ya biashara kama iliki limeongeza shinikizo. Tanzania ilikuwa na idadi ya watu milioni 26 mwaka 1990. Sasa idadi hiyo imefikia zaidi ya watu milioni 63, na shughuli za kilimo zimepanuka zaidi.
“Karne moja au mbili zilizopita, ilikuwa ni mchanganyiko wa kilimo na uwindaji, na ukusanyaji – zaidi ya upatikanaji mchanganyiko wa rasilimali,” anasema Menegon. “Jamii zinazozunguka Milima ya Nguru daima zimeishi hapa, ndio, lakini shinikizo limeongezeka.”
Kukuza uhifadhi kama riziki
Ili kujaribu kupunguza shinikizo, Wakfu wa PAMS, kikundi cha uhifadhi ambacho Menegon anakiongoza kutoka kaskazini mwa jiji la Arusha, kinafanya majaribio ya mradi mpya kwa kushirikiana na washirika wake wa kimataifa pamoja na wakulima wa ndani ili kupanda upya misitu ya mvua karibu na Misitu ya Nguru. Mbegu za miti hukusanywa na makundi ya wanawake wengi wenyeji, na miche iliyokuzwa kwenye vitalu hupandwa tu mahali palipokuwa na miti hapo awali: kwenye ardhi ambayo sasa inamilikiwa na wakulima. Mikataba ya miaka 80 imetiwa saini na wakulima 100 kukodisha sehemu ndogo za mashamba yao – ukubwa wowote kuanzia nusu ekari hadi ekari 4 (hekta 0.2-1.6) – kwa ajili ya mradi wa upandaji miti.
“Tungependa kuhakikisha kuwa maeneo ya msitu uliopandwa upya ni makubwa vya kutosha kujiendeleza wenyewe kutokana na mtazamo wa ikolojia; makubwa vya kutosha kwa mnyama kuvuka na kuhamia kutoka sehemu moja hadi nyingine,” anasema Menegon.
Mradi unalenga kupanua shughuli zake katika maeneo mbalimbali kwa kusaini maelfu ya mikataba zaidi na wakulima, na kuuza hati za kaboni (na hatimaye hati za bioanuwai na kaboni ya udongo) katika soko la hiari la kaboni.
Mradi unalenga kutoa hati 35,000 za kaboni katika soko hilo hivi karibuni. (Bado haujasajiliwa rasmi, lakini utasajiliwa baadaye mwaka huu).
Mfadhili kutoka Uholanzi, Trees for All, anafadhili nusu ya eneo la mradi — kiasi kinachotosha kulipa kodi, kugharamia uendeshaji, na pia kutoa faida fulani kwa jamii, anaeleza Menegon. Anaongeza kuwa jamii hupata angalau asilimia 51 ya mapato yote yanayopatikana.
Anasema lengo ni kuhakikisha kwamba kila wakati mradi unapouza hati za kaboni, sehemu ya fedha itawekwa kwenye mfuko wa amana ili kuhakikishia malipo ya kukodisha kwa wanajamii wanaoshiriki kwa kipindi cha miaka 30, “hata kama sisi hatutakuwepo.”
Sifa za Milima ya Nguru kama hifadhi ya kaboni ni nzuri, Menegon anaongeza, akionyesha utafiti wa hivi karibuni unaoorodhesha misitu ya milimani na ya chini ya milimani barani Afrika, kama ile ya milima ya Nguru, kama miongoni mwa misitu yenye tija zaidi ulimwenguni katika kuhifadhi kaboni.
Eneo la mradi wa majaribio ni kitongoji kidogo cha Disanga, sehemu ya kijiji cha Pemba. Kitongoji hicho kimewekwa matuta ya juu karibu na ukingo wa msitu unaokua kwenye ubavu wa Milima Nguru kaskazini-magharibi. Hapa, wakulima wanakuza mazao yao kwenye miteremko mikali ambayo, miongo michache iliyopita, pia ilikuwa imefunikwa na msitu.
Zaidi ya miche 270,000, inayojumuisha spishi 16 za msitu wa mvua, ilikuzwa katika kitalu huko Disanga na kupandwa Machi na Aprili, katika hekta 200 (ekari 494) za ardhi. Miongoni mwa miti iliyopandwa ni mninga wa Afrika Mashariki (Khaya anthotheca); mti wa porini unaokua haraka aina ya wild kapok (Rhodognaphalon schumannianum), na miti ya ordeal (Erythrophleum suavolens), ambao mashina ya majani yake hutafunwa na tumbili wekundu wa Udzungwa (Piliocolobus gordonorum) hadi jamii ya nyani hao wanalewa na kuanguka chini ya msitu.
Mwaka ujao, shirika la PAMS limepanga kupanda hadi spishi 60 tofauti za miti katika eneo la hekta 300 (sawa na ekari 741). Lengo ni kupanda zaidi ya spishi 120.
Andrea Bianchi, mwanabotania na mtaalamu wa urejeshaji wa misitu ya kitropiki ambaye ni sehemu ya mradi huo, anaonyesha eneo la mlima ambalo limekatwa miti, ambapo wakulima wamekata nyasi kuzunguka miche ili kuiwezesha kukua. “Hiyo ni miche ya miti ya mwanzo,” anasema. “Itatusaidia sana.”
Jamii inaanza kuona faida
Nevy Tido, mkulima mwenye umri wa miaka 38, kutoka kijiji cha Pemba, anasema alijiunga ili kuongeza mapato yake ya kila mwaka ya Shilingi za Tanzania 300,000 (Dola za Marekani 123) anazopata kutokana na kilimo cha mazao. Akizungumza kupitia kwa mkalimani, anaiambia Mongabay kuwa tayari amepata Shilingi 200,000 (Dola za Marekani 82) kutokana na kupanda miti kwenye nusu ekari ya ardhi yake.
“Bado naweza kuendelea kulima mazao niliyokuwa nikilima hapo awali na kupata pesa zaidi,” anasema.
Joseph Andereas, 29, anasema amepokea Shilingi za Tanzania 400,000 (Dola za Marekani 164) hadi sasa kwa ajili ya kodi na fidia, kwa kutoa sehemu ya ardhi ambayo alikuwa akilima mahindi, maharage na iliki.
“Wengine wanasema tunafanya jambo jema; huku wengine wakiona sisi ni wapumbavu,” anasema. Lakini anashikilia umiliki wa ardhi yake, na anaamini wakosoaji hatimaye watajiunga pia. “Maisha yatakuwa bora kuliko sasa,” anasema.
Kama Tido, Andereas hufanya kazi ya kulipwa, ya muda katika kitalu. Ununuzi kama huo wa jamii ni muhimu kwa mafanikio ya mradi huo, lakini wenyeji si rahisi kila mara kuwashawishi, anaeleza Richard Paul, mhitimu wa Chuo Kikuu cha Kilimo cha Sokoine kilicho karibu, na mratibu wa mradi huo. Anasema wanawake ndio wana mashaka zaidi kuhusu mradi huo.
“Wanaona siku za usoni watoto na wajukuu wao hawataweza kuwa na shamba la kulima mazao yao kwa ajili ya chakula,” Paul anaiambia Mongabay.
Lakini anatazamia kuwa baada ya miaka kama 20 hivi, mashamba yanayozunguka kitalu yatakuwa yamefunikwa na misitu.
Menegon anakubaliana na maono hayo, ambayo anatabiri yatatimia kwa kiasi fulani kupitia mabadiliko katika kilimo cha kujikimu katika kipindi cha miaka 20 hadi 30 ijayo. Teknolojia bora zaidi, aina bora za mazao na mbinu bora za kilimo zitaongeza mavuno kwenye vipande vidogo vya ardhi na, kwa matumaini, kupunguza shinikizo kwenye misitu.
“Ninachotarajia ni kwamba maeneo yenye misitu yatakuwa na thamani kubwa zaidi kuliko sasa, na kutakuwa na uelewa kwamba msitu unahitaji kutunzwa na kudumishwa,” anasema. “Wazo ni kuwa na muundo wa jumla wa matumizi ya ardhi – msitu ambao unafanya kazi kiikolojia.”
Kubadilisha iliki kwa mikopo ya kaboni
Karibu na kitalu cha miti, hifadhi ya msitu asili wa Mkingu bado umesimama. Kundi la ndege aina ya hornbill (Bycanistes brevis), wanaopiga tarumbeta kwa ukali, huteleza kwenye mpaka wake. Chini, shamba la vichaka vya iliki huinua majani yao ya njano-kijani kuelekea jua la alasiri. Iliki, inayozalishwa kusambazwa kwenye soko la kimataifa la viungo, ni zao maarufu katika eneo hili. Kilimo chake, hata hivyo, kinaleta madhara makubwa kwa bioanuwai.
Watu wachache wanajua hili vizuri zaidi kuliko John Lyakurwa, ambaye ni daktari Mtanzania wa wanyama.
Lyakurwa, anayemalizia shahada ya uzamivu katika Chuo Kikuu cha Dar es Salaam, anasoma jenasi ya vyura wa msituni wanaopatikana katika safu ya Milima ya Tao la Mashariki. Mara kwa mara, utafiti wake humpeleka kwenye safu ya milima hiyo. Hivi karibuni alikuwa Nguru, na alichokishuhudia kilimsikitisha.
Wakulima zaidi na zaidi wanasafisha eneo la chini la msitu ili kupanda iliki inayopenda kivuli, anasema. Shughuli hizi ni vigumu kutambua kupitia upigaji picha wa satelaiti. Inachukua uchunguzi wa ardhini kama wake ili kushuhudia athari.
“Nilikuta baadhi ya maeneo ambayo yalikuwa yamesafishwa upya na kulikuwa na wanyama wa asili – kama vile vinyonga wadogo – wakiwa bado wanang’ang’ania matawi yaliyokatwa,” anaiambia Mongabay. “Nilikuwa najiuliza ni kwa namna gani wanyama hawa wataweza kuendelea kuishi.”
Kusitisha kilimo cha iliki kunaweza kusaidia, lakini wakulima wanahitaji mbadala. Kupata kipato kupitia hati za kaboni kunaweza kuwa suluhisho.
“Sio tu kuhusu hati za kaboni; pia kuna hati za bioanuwai, ambazo zinahusu kufuatilia urejeaji wa bioanuwai na watu kupata fedha kwa kuruhusu wanyamapori kurejea katika maeneo yao,” anasema Lyakurwa, ambaye si sehemu ya mradi wa upandaji miti. “Ninaona kuna uwezekano mkubwa sana hapo.”
Kuchunguza misitu
Ongezeko la bioanuwai hatimaye linaweza kuleta hati nyingi kwa ajili ya mpango huo, anakiri Menegon. Timu yake inapanga kuziongeza kwenye jalada la kuwasilisha kwa wawekezaji wa siku zijazo. Ili kufanikisha hilo, timu inahitaji takwimu.
Katika kambi ya msitu iliyo karibu na kitalu cha miti, Adam Tido John, chifu wa Disanga ambaye anafanya kazi kwa karibu na timu ya uhifadhi, anajitolea kupanda mti ili kuweka kinasa sauti cha kibaiolojia katika matawi yake. Kifaa hicho kitarekodi sauti za msitu kwenye vipindi tofauti tofauti katika wiki chache zijazo. Baadaye, sauti zilizorekodiwa zitapakuliwa na kusikilizwa ili kupima utajiri wa spishi. Hilo litatoa msingi kwa timu kufuatilia uboreshaji.
Mwaka 2004, wakati Menegon alipokaa kambini kwa mara ya kwanza, alistaajabu kuona wanyama wanaoruka (Anomalurus derbianus). Hivi sasa wanyama hao ni haba. Mamalia wengi wamerudi nyuma zaidi juu ya mlima ili kuwakimbia wawindaji na usumbufu mwingine wa binadamu. Wakati wa mchana, watembea kwa miguu na watumiaji pikipiki wanaobeba abiria na mifugo hupita njia iliyochakaa katika sehemu hii ya msitu.
Lakini si wanyama wote wamepotea. Baada ya giza kuingia, Menegon, Bianchi na Valentino Tossi kutoka shirika la PAMS Foundation wanatembea polepole kando kando ya njia, wakimulika tochi zao kwenye miti na vichaka. Bianchi ndiye wa kwanza kugundua kitu. Ni kinyonga aliyejifunika stara (Trioceros deremensis) mchanga na wa kike, ambaye ni mmoja wa spishi kadhaa wanaoishi katika Milima ya Nguru.
Tanzania ni taifa la pili baada ya Madagascar katika utofauti wa vinyonga wake, ikiwa na zaidi ya spishi 50; theluthi mbili yao wakiwa wanaishi katika Milima ya Tao Mashariki. Hata hivyo, katika milima ya Nguru, kama katika sehemu nyingine za mlima ndani ya safu, shinikizo la ujangili na uvamizi wa binadamu vinatishia utofauti huu dhaifu.
Kuupanua Mfano
Uvamizi wa maeneo ya hifadhi unaonekana wazi siku inayofuata, wakati Menegon anapofanya ziara katika kijiji kidogo cha Kombola, kilichoshikilia mlima ndani ya hifadhi ya msitu. Ili kufika huko, mtu analazimika kupanda njia ya mwinuko inayopita katikati ya mashamba ya mihogo na iliki. Ni ukanda mwembamba tu wa msitu, ambao ni kiungo muhimu kati ya sehemu mbili kuu za safu ya mlima, ndio unaobaki kati ya Kombola na Disanga.
Wakulima wa Kombola bado hawajajiunga na mradi wa upandaji miti upya. Lakini labda, siku moja, watajiunga.
“Ni muhimu kuwa tayari,” anasema Menegon, “na kujiunga kwa wakati unaofaa.”
Lyakurwa anasema kuwa kadri muda unavyosonga mbele, dhana mpya kama mpango wa hati za kaboni unaotekelezwa kwa majaribio huko Pemba na Disanga zitaanza kueleweka na kukubalika na jamii jirani.
“Inahitaji uelewa mkubwa, na kiu ya watu kutaka kuona maendeleo, na jinsi wengine wanavyonufaika, halafu polepole wataanza kujiunga,” anasema. “Naamini kuwa iwapo wenyeji ndio watakaoendesha miradi ya aina hii kwa kiasi kikubwa, itakubalika zaidi na jamii pana.”
Huo pia ndio mtazamo wa Menegon. Anasema anatumaini kuwa mradi wa majaribio wa shirika lake utakuwa mfano ambao wengine wanaweza kuiga, ndani ya Tanzania na hata zaidi ya mipaka yake.
Chura wa mtini mwenye michirizi (Leptopelis vermiculatus) akiwa ameketi kwenye sakafu ya msitu katika Hifadhi ya Mazingira ya Msitu wa Mkingu. Utafiti wa hivi karibuni wa kijenetiki unaonyesha kwamba Milima mingi ya Tao la Mashariki ina aina za pekee za vyura ambao hupatikana huko tu. Picha na Ryan Truscott wa Mongabay.”Kitu kama hiki kinapaswa kufikia maelfu ya miradi kote barani Afrika, inayojumuisha mamia kwa maelfu ya kilomita za mraba,” anasema.
Kurudi msituni, Menegon anaona chura mdogo kwenye njia. Ni spishi ya kipekee ya Milima ya Tao la Mashariki, mwenye ngozi ya kijani kibichi yenye kung’aa iliyopakwa na alama nyeusi.
Yakiwa na urefu wa mita 50 (futi 164) juu ya njia, matawi ya miti ya mtambao (Cephalosphaera usambarensis) yako hai na hutoa miito.
Chura, ndege na miti yote ni ukumbusho wa utajiri wa Nguru. “Ukirudi hapa baada ya miaka 200, mashamba yanaweza kuonekana hivi,” Menegon anaiambia Mongabay. “Ikiwa kila kitu kitakwenda sawa.”
Picha ya bango: Misitu ya Nguru, ambayo ni makazi ya wanyama na mimea ya kipekee, iko katika hatari kubwa kutokana na shinikizo la wakulima wanaokata miti ili kulima mazao, likiwemo zao la iliki lenye thamani kubwa.
Nukuu
Cuni-Sanchez, A., Sullivan, M. J., Platts, P. J., Lewis, S. L., Marchant, R., Imani, G., … Zibera, E. (2021). High above ground carbon stock of African tropical montane forests. Nature, 59.
Habari hii ilichapishwa kwa mara ya kwanza hapa kwa lugha ya kiingereza mnamo tarehe 18/07/2023.
